Już w XIV w. istniała tu osada rybacka. Pierwsza wzmianka, w kronice Wartberga, pochodzi z 1372 roku. Do XV w. Kiejdany należały do wielkich książąt litewskich. W pierwszej połowie tego stulecia Kazimierz Jagiellończyk przekazał dobra kiejdańskie Radziwiłłowi Ościkiewiczowi. Wówczas Kiejdany były już miasteczkiem handlowo-rzemieślniczym. W drugiej połowie XV w. na lewym brzegu Niewiaży powstał gotycki kościół św. Jerzego. Sto lat później za sprawą ówczesnej właścicielki miasta Anny z Radziwiłłów Kiszki przejął go duchowny ewangelicki, a Kiejdany stały się jednym z pierwszych ognisk reformacji na Litwie. Syn Anny, Jan Kiszka, sprowadził arian, którzy przebywali tu aż do usunięcia w 1658 roku.

Kiejdany otrzymały prawa miejskie w 1590 r. dzięki staraniom Jana Kiszki. W 1614 r. dobra kiejdańskie trafiły z powrotem do Radziwiłłów – kolejno: Krzysztofa „Pioruna”, Janusza i Bogusława. Na przełomie XVI i XVII w. powstał tu zamek, zniszczony już w drugiej połowie XVII wieku.

Złoty okres Kiejdan przypadł na XVII w., gdy były słynnym ośrodkiem reformacji skupionej wokół dworu radziwiłłowskiego. Działały tu drukarnia, apteka, manufaktura papieru, sześć placów targowych. Wśród sprowadzonych przez właścicieli osadników byli Duńczycy, Niemcy i Szkoci, sprowadzeni przez Krzysztofa Radziwiłła. Społeczność ta, skupiająca zwolenników Kalwina, żyła tu do połowy XVIII w.; było to ok. 200–300 Szkotów. Od połowy XVII w. w mieście zamieszkiwali także luteranie (w 1940 r. przymusowo „repatriowani” przez okupanta sowieckiego).

17 sierpnia 1655 r. książę Jan Radziwiłł podpisał w Kiejdanach akt poddania się królowi szwedzkiemu Karolowi X Gustawowi. 20 października podpisano kolejny akt, kończący unię Litwy z Polską i dający początek nowej – Litwy ze Szwecją.

W XVIII w. rozwój Kiejdan został zahamowany przez klęski głodu, epidemie i pożary. Po upadku Rzeczpospolitej miasto znalazło się pod zaborem rosyjskim.

Na początku XIX w. Kiejdany przeszły na własność Czapskich. Podczas powstania styczniowego w okolicy działało kilka grup powstańczych. Za poparcie dla zrywu narodowego dobra Czapskich zostały skonfiskowane, a Kiejdany trafiły do rosyjskiego gen. Totlebena, do którego należały aż do 1886 roku. W latach 70. XIX w. miasto uzyskało połączenie kolejowe, co przerwało stagnację.

W dwudziestoleciu międzywojennym Kiejdany weszły w skład Litwy. Stanowiły tu siedzibę powiatu i prężny ośrodek przemysłowo-handlowy.

W 1940 r. trafiły pod okupację sowiecką, a następnie pod niemiecką. Pod koniec sierpnia 1941 r. Niemcy wymordowali ponad 2 tys. mieszkańców – w znakomitej większości Żydów. W 1944 r. wycofujące się wojska niemieckie wysadziły szereg obiektów, w tym most na Niewiaży i pałac Czapskich.

Po 1945 r. miasto zaczęło się intensywnie rozwijać. W 1959 r. liczba mieszkańców przekroczyła 10 tys., a w 1970 r. – blisko 20 tys., a w 1998 r. osiągnęła rekordowe 35 tysięcy.

Bibliografia
  • Gąsiorowski S., Żydzi w Kiejdanach w XVII i XVIII wieku. Rekonesans badawczy [w:] Małżeństwo z rozsądku? Żydzi w społeczeństwie dawnej Rzeczypospolitej, Wrocław 2007.
  • Kėdainiai, [w:] Visuotinė lietuvių enciklopedija, t. IX, Vilnius 2006, s. 687.
  • Krzywicki T., Litwa, Pruszków 2005.
Drukuj