Kiejdany słynęły z wielokulturowości i współżycia różnych wyznań – obok siebie żyli kalwini, luteranie, katolicy, arianie, prawosławni, staroobrzędowcy i Żydzi. Niektórzy historycy twierdzą, choć nie ma na to potwierdzenia w źródłach, że gdy Kiejdany stanowiły własność Kiszków pod koniec XV w., w mieście zaczęli osiedlać się pierwsi Żydzi, a na początku XVI w. powstała gmina. W rzeczywistości zachowane dokumenty źródłowe z tego okresu wskazują raczej, że Żydzi, zanim miasto przeszło we władanie Radziwiłłów, nie byli tutaj tolerowani.

Pierwsi Żydzi zatem osiedlili się w Kiejdanach w pierwszej połowie XVII wieku. W 1624 r. otrzymali od Krzysztofa Radziwiłła arendę myta na trzy lata. Po tym okresie mieszczanie z powodzeniem zwrócili się do Radziwiłła o cofnięcie arendy. Dokument z prośbą mieszczan jest jednym z najstarszych źródeł do historii kiejdańskich Żydów. W 1627 r. Krzysztof Radziwiłł zezwolił Żydom na osiedlanie się na Starym Rynku.

Rola społeczności zaczęła wzrastać w połowie XVII wieku. Żydzi zajmowali się rzemiosłem (słynęli tkacze), drobnym handlem i udzielaniem pożyczek. W 1649 r. kolejny właściciel Kiejdan, Janusz Radziwiłł, zakazał władzom miejskim wynajmowania Żydom domów. Żydzi, którzy już wynajmowali domy od chrześcijan, mieli podlegać jurysdykcji miejskiej; natomiast ci, którzy posiadali własne domy, podlegali jurysdykcji dworskiej. Jednak dzięki temu, że Żydzi natychmiast powołali się na starsze przywileje nadawane na Litwie, Janusz Radziwiłł decyzję cofnął, a następnie nadał kiejdańskiej społeczności przywilej swobodnego mieszkania, kupowania i wynajmowania przy na jednej z ulic (Wielka Zamkowa albo Stary Rynek). Zgodnie z przywilejem, Żydzi korzystali z takich samych swobód i praw oraz wypełniali takie same obowiązki, jakie mieli pozostali mieszkańcy; za utrzymywanie cmentarza nie musieli wnosić żadnych opłat.

W 1655 r. w mieście istniała drewniana synagoga oraz żydowski szpital i łaźnia rytualna; od połowy XVII w. plac przy Starym Rynku był nazywany Rynkiem Żydowskim.

W 1659 r. zmarł Janusz Radziwiłł. Kiejdany przypadły jego bratu Bogusławowi, który potwierdził przywileje nadane Żydom. W 1666 r. objął wszystkich Żydów kiejdańskich objął jurysdykcją zamkową; zobowiązał ich do składania przysięgi na wierność panu miasta – za złożenie przysięgi Żydzi otrzymywali oficjalne potwierdzenie; wyrobienie dokumentów kosztowało 20 groszy polskich. Nadal jednak nie otrzymali nadal zezwolenia na kupno bądź dzierżawienie domów poza wyznaczonymi ulicami. Natomiast kramy i sklepy, tak jak wcześniej, mogli wynajmować od chrześcijan przy wszystkich ulicach i przy rynku; płacili za wynajem tzw. kwartałowe.  W 1686 r. w mieście mieszkało 17 żydowskich gospodarzy.

Na początku XVIII w. kiejdański kahał zasłynął z rabinów i studiów talmudycznych. W tym okresie przybył do miasta Eliasz ben Salomon, słynny potem jako Gaon Wileński. Nie wiadomo, jak długo trwały jego studia, ale ich zakończeniu szkoły nie zerwał kontaktów z Kiejdanami; w 1738 r. ożenił się z córką tutejszego rabina Judy. W drugiej połowie XVIII w. w Kiejdanach rezydował naczelny rabin Żmudzi Zalman Kacenelenbogen.

Według spisu z 1765 r. w mieście żyło 127 Żydów – dane te dotyczą prawdopodobnie tylko ulicy Żydowskiej. Inni badacze oceniają liczebność społeczności żydowskiej w kahale kiejdańskim (i być może w przykahałkach) na 499–634 osoby. We wspomnianym spisie znajduje się informacja o dwóch domach modlitwy, mykwie i przytułku dla chorych. Liczebność gminy kiejdańskiej wynosiła w 1774 r. – co najmniej 160 osób, w 1781 r. – powyżej 200. Rabinem był wówczas Nochim Zelmanowicz. Ok. 1784 r. wybudowano murowaną Synagogę Wielką. W wyniku trzeciego rozbioru Rzeczpospolitej Kiejdany znalazły się pod zaborem rosyjskim.

W 1834 r. wybudowano Synagogę Małą. W 1844 r. władze zamknęły kahał kiejdański, podobnie jak pozostałe na Litwie. W 1847 r. w Kiejdanach mieszkało 2987 Żydów; działały dwa domy modlitwy. W latach 80. XIX w. pożary pochłonęły wiele domów w dzielnicy żydowskiej, ulokowanej przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Smilgos g. i Žydų g. W 1889 r. powstał projekt zagospodarowania tej przestrzeni poprzez poszerzenie ulic i rzadką zabudowę mieszkalną. Jednak na późniejszych zdjęciach nadal widać uliczki gęsto zastawione drewnianymi, jedno- i dwupiętrowymi domami. Liczebność społeczności żydowskiej w mieście wzrosła zresztą do 3733 w 1897 roku. W XIX w. społeczność żydowska stanowiła dużą część mieszkańców. Żydzi przywieźli do Kiejdan ogórki; dzisiaj miasto słynie z ich produkcji.

Kolejne stulecie zaznaczyło się najpierw falą emigracji. Wielu kiejdańskich Żydów zdecydowała się na emigrację do Afryki Południowej (w 1950 r. w Johannesburgu świętowano 50. rocznicę istnienia Komitetu Żydów Kiejdańskich), Argentyny albo Palestyny. Wielu innych Rosjanie objęli wojenną ewakuacją w maju 1915 roku.

W okresie międzywojnia w Kiejdanach działało wiele stowarzyszeń i organizacji żydowskich, w tym: szkoły, domy dziecka, domy starców, łaźnie. Funkcjonowały stowarzyszenia polityczne, sportowe i kulturalne – w tym syjonistyczne Ha-Szomer ha-Cair, Betar i Makabi oraz dobroczynna Ezra. Przy Lukšio g. 2 (dziś Senoji g.) mieścił się Żydowski Bank Ludowy. Żydzi wykonywali tradycyjne zawody, m.in. szewców, piekarzy, fryzjerów, fotografów, drukarzy. Żyd był właścicielem kina „Rekord”. Od 1905 r. działał zakład fotograficzny M. Joffego przy Josvainių g.

Czterechsetletnia obecność Żydów w Kiejdanach skończyła się wraz z nastaniem okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej. Latem 1941 r. w dzielnicy żydowskiej powstało getto. W Synagodze Wielkiej urządzono stajnie. 28 sierpnia 1941 r. Niemcy i litewscy kolaboranci rozstrzelali 2076 kiejdańskich Żydów.

Po wojnie, w latach 60. i 70. XX w., w ramach realizacji nowego planu zagospodarowania przestrzennego wyburzono drewniane domki w dawnej dzielnicy żydowskiej, stawiając na ich miejscu postawiono kilkupiętrowe bloki mieszkalne. Oryginalną zabudowę można znaleźć tylko przy Smilgos g. na kiejdańskiej starówce.

Bibliografia

  • Gąsiorowski S., Żydzi w Kiejdanach w XVII i XVIII wieku. Rekonesans badawczy [w:] Małżeństwo z rozsądku? Żydzi w społeczeństwie dawnej Rzeczypospolitej, Wrocław 2007.
Drukuj