Historia żydowskiej społeczności Klasna jest ściśle związana z sąsiednią Wieliczką, w której od samego początku trwała ostra konkurencja w intratnym handlu solą, trwająca pomiędzy Żydami a mieszczanami wielickimi. Chrześcijańscy kupcy bezustannie domagali się od króla wydalenia Żydów z miasta. W 1525 r. Zygmunt August pod ich presją zabronił Żydom osiedlania się w Wieliczce. Zakaz ten powtórzono w statucie z 1538 r. oraz w konstytucjach sejmowych z 1562–1563 roku. O nieskuteczności podejmowanych działań świadczy fakt, że król w 1566 r. w Lublinie ponownie wydał dokument nawiązujący do wcześniejszych konstytucji, zabraniający „obcym i Żydom przebywać w Wieliczce i kupczyć solą”[1.1]. Co prawda, samo miasto nie posiadało w tym czasie formalnie gminy żydowskiej, ale Żydzi osiedlali się właśnie w osadzie Klasno i utrzymywali ścisłe kontakty handlowe z wielickimi mieszczanami. Wbrew oficjalnie obowiązującym przepisom czerpali zyski z handlu solą, odgrywając poważną rolę w gospodarce. W praktyce zatem zakazy formalne pozostawały często martwą literą prawa. Taki stan rzeczy wynikał z niejednoznacznego stanowiska władz państwowych i ambiwalentnej polityki dzierżawców żup, którzy z jednej strony opowiadali się za dyskryminującymi Żydów przepisami, z drugiej zaś nie przeszkadzało im to w zawieraniu z nimi korzystnych kontraktów handlowych na obrót solą. Jako przykład może stanowić przywilej podskarbiego wielkiego koronnego Jana Mikołaja Daniłowicza z 1631 r., zezwalający Samuelowi Złotnikowi z Krakowa na handel solą workową.

Innym obszarem rywalizacji pomiędzy miastem Wieliczką a Żydami był handel gorzałką. Propinacja stanowiła niezwykle lukratywny interes, nie może zatem dziwić fakt, że w XVII i XVIII w. nieustannie notowano próby wyłączenia Żydów przez wielicki magistrat z tego procederu. Pojawiały się też liczne konflikty między żydowskimi arendarzami a szynkarzami katolickimi. W 1701 r. rajcy wieliccy zostali nawet oskarżeni przed sądem asesorskim przez mieszczan o sprowadzanie do miasta Żydów wbrew obowiązującemu zakazowi. Sytuacja ta zmieniła się dopiero w drugiej połowie XVIII w., kiedy to w 1770 r. pogodzono się z prowadzeniem przez nich handlu solą i szynkarstwa. Przykładem była działalność Salomona Mendla, który w 1784 r. połączył swe przedsiębiorstwo z firmą barona Konopki, zaś od 1787 r. sprawował funkcję komisarza solnego Galicyjskiej Dyrekcji Sprzedaży Soli w Warszawie. Kupcy żydowscy zaopatrywali kopalnie w drewno, łój, powrozy, siano i owies. Równocześnie zanikały anachroniczne przepisy, jak np. zniesiony w 1769 r. obowiązek opłaty na rzecz rektora szkoły parafialnej za przechodzenie obok kościoła wielickiego.

W 1780 r. istniał w Klaśnie żydowski szpital dla ubogich, cheder oraz mykwa[1.2]. W tym czasie wytyczono oficjalnie granice cmentarza istniejącego już od połowy XVI w. na wzgórzu sąsiadującym ze wsią Grabówki. W 1789 r. kahał Klasno formalnie podlegający gminie w Sierczy (do 1869 r.) liczył ok. 200–300 mieszkańców, którzy zamieszkiwali domy murowane, posiadali też gorzelnię, browar, wytwórnię wody sodowej, piekarnię i garbarnię. W 1867 r. w Klaśnie mieszkało 558 osób. Mieliśmy zatem do czynienia z sytuacją, w której w obrębie jednego miasta, Wieliczki, funkcjonowały dwie niezależne od siebie gminy żydowskie.

W 1878 r. Klasno spłonęło. Rok wcześniej spłonęło śródmieście Wieliczki. Zmieniło to zasadniczo stosunki własnościowe w mieście. Pożar spowodował zubożenie chrześcijańskich mieszkańców miasta i masowe wykupywanie domów i kamienic w śródmieściu przez Żydów z Klasna. Rozwijali oni swą działalność gospodarczą w rozmaitych dziedzinach: handlu hurtowym i detalicznym, rzemiośle, różnych gałęziach przemysłu. Pojawiła się również rodzima inteligencja i działacze polityczni. Systematycznie przenosili się oni z Klasna do Wieliczki.

Pod koniec XIX w. konflikty pomiędzy lokalną społecznością a Żydami przybrały na sile. Doszło wówczas w mieście do wystąpień antyżydowskich, a tuż po wojnie nieznani sprawcy uszkodzili synagogę na Klaśnie. W okresie międzywojennym społeczność żydowska stanowiła dynamiczny organizm, oparty na solidnych podstawach finansowych, zajmujący czołowe pozycje w handlu hurtowym i przemyśle.

W 1924 r. włączono Klasno do Wieliczki, w wyniku czego powstała gmina skupiająca Żydów zamieszkałych w ponad 170 miejscowościach i zajmująca znaczącą pozycję wśród gmin na terenie Małopolski. Budynek Gminy Wyznaniowej Żydowskiej znajdował się w centrum miasta przy ul. Seraf. Mieścił się tutaj także dom modlitwy i cheder. Poza tym funkcjonowały synagogi na Klaśnie, a także przy ul. Górsko i ul. Szponara, gdzie mieścił się również cheder. Dodatkowo w wielu klaśnieńskich domach znajdowały się bet midrasze, pełniące funkcję domów modlitwy, szkół i ośrodków życia towarzyskiego.

II wojna światowa przyniosła całkowite unicestwienie gminy żydowskiej. Żydów od początku spotykały ostre represje. Do 1942 r. Żydzi z Klasna byli systematycznie rozstrzeliwani na cmentarzu żydowskim w Wieliczce. W połowie sierpnia 1942 r. Niemcy rozpoczęli ostatni etap eksterminacji wielickich Żydów. 24 sierpnia na żądanie przybyłego do Wieliczki gestapowca Kundego utworzono szpital[1.3]. Dwa dni później 113 chorych wraz z personelem medycznym wywieziono i zamordowano w Puszczy Niepołomickiej, w lasku zwanym Kozie Górki. 27 sierpnia 1942 r. o godzinie 7 rano zgromadzono na polach bogucickich ok. 6 tys. Żydów. Ok. 5 tys. osób wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu, 500 osób – do obozu pracy przymusowej w Stalowej Woli, a 200 – do obozu w Płaszowie. Pozostali zostali wywiezieni do Puszczy Niepołomickiej i rozstrzelani. Po wysiedleniu jeszcze przez jakiś czas trwało wyłapywanie i rozstrzeliwanie ukrywających się Żydów oraz grabienie żydowskiego majątku. Wiele rodzin żydowskich uratowało się jednak dzięki pomocy Polaków. Przeżyli m.in. Ryszard Hawlicki (Oskar Hass), Cesia Sobel i państwo Sznurowie. Metryki ze zmienionym nazwiskiem wypisywał im Wojciech Kowalski i ks. Michał Kania.

Nota bibliograficzna

  • Wieliczka, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. III, New York 2001, s. 1442.
  • Wieliczka: dzieje miasta (do 1980), red. S. Gawęda, A. Jodłowski, J. Piotrowicz, Kraków 1990.
Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Volumina Legum, red. J. Ohryzko, t. II, Petersburg 1859, ss. 20–51.
  • [1.2] Wieliczka, [w:] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIII, Warszawa 1893, s. 320.
  • [1.3] Gawęda S., Okupacja niemiecka i ruch oporu w rejonie Wieliczki (1939–1945), [w:] Wieliczka: dzieje miasta (do 1980), red. S. Gawęda, A. Jodłowski, J. Piotrowicz, Kraków 1990, s. 258.