Żydzi zaczęli osiedlać się w Kcyni w końcu XV lub początkach XVI wieku. W 1507 r. musieli zapłacić 3 złp podatku koronacyjnego. W 1559 r. oskarżono ich o mord rytualny. Podejrzanym o jego dokonanie król wystawił jednak list ochronny. Mieszkający w szesnastowiecznej Kcyni Żydzi tworzyli już zorganizowaną wspólnotę. W 1565 r. dysponowali bóżnicą i domem szkolniczym. W tym samym roku opłacili 31 złp pogłównego. Musieli stanowić dużą konkurencję dla miejscowego mieszczaństwa, które zwróciło się do Zygmunta III Wazy z prośbą o wprowadzenie w mieście zakazu osadnictwa żydowskiego. Monarcha 12 września 1594 r. wystawił przywilej, w którym wprowadzał szereg ograniczeń wobec Żydów. Nie były one jednak restrykcyjnie przestrzegane.

W czasie wojny polsko-szwedzkiej wojska polskie dowodzone przez Stefana Czarnieckiego zdziesiątkowały Żydów mieszkających w Kcyni. W następstwie tych wydarzeń monarcha w 1658 r. zwolnił miejscowych Żydów z płacenia podatków przez 4 lata. Zamęt polityczny drugiej połowy XVII i początków XVIII w. nie sprzyjał rozwojowi społeczności. Gmina stopniowo wyludniała się. Mimo to jej członkowie uzyskali 14 lutego 1770 r. zgodę na remont synagogi, którą wybudowano w 1700 roku. Zapewne go nie przeprowadzono, gdyż w 1773 r. oficjalnie w Kcyni nie mieszkał żaden Żyd. Jednak nie wydaje się, by tradycja osadnicza została na dłużej zerwana, skoro w 1788 r. w Kcyni mieszkało już 159 Żydów. Społeczność intensywnie się rozwijała do lat pięćdziesiątych XIX wieku. Osiągnęła w 1849 r. liczebność około 1 tys. członków. Następne dziesięciolecia przynoszą już regres demograficzny. Przed wybuchem pierwszej wojny światowej gmina liczyła około 200 osób.

Statut kongregacji żydowskiej w Kcyni zatwierdzono 19 sierpnia 1834 roku. Obejmowała ona swoim zasięgiem Kcynię i gminę Mieczkowo. Założono szkołę ludową, która początkowo działała jako dwuklasowa. W końcu XIX w. została przekształcona w jednoklasową. W 1903 r. uczęszczało do niej 45 dzieci. Także Towarzystwo Krzewienia Chrześcijaństwa wśród Izraelitów w Poznańskiem założyło w Kcyni swoją szkołę.

Część społeczności żydowskiej w Kcyni popierała, wbrew ówczesnemu rabinowi Klasunerowi, zwolenników reformy judaizmu. W 1846 r. władze gminy skierowały do redaktora i wydawcy pisma „Orient” Zachariasa Frenkla, pismo dziękczynne, wspierając jego umiarkowane, pozytywno-krytyczne stanowisko wobec ruch reformatorskiego. Po 1848 r. zwolennicy reformy założyli w Kcyni własne ugrupowanie – Stowarzyszenie Wsparcia (kierował nim w końcu XIX w. M. Fuchs). Ortodoksi, po likwidacji jesziwy, grupowali się natomiast wokół bractwa Chewra Kadisza (przewodził Philip Seemann). W środowisku kobiet działalność prowadziło Stowarzyszenie Kobiet (przewodnicząca Leser)[1.1].

Okres międzywojenny charakteryzował się znacznym odpływem z miasta ludności żydowskiej, która optowała na rzecz Niemiec. W początkach lat dwudziestych XX w. nie było już w Kcyni rabina. Wsparcie religijne zapewniał przyjeżdzający ze Żnina kantor Abraham Lubiński, a w końcu lat trzydziestych – niejaki Wrocławski. Działające w XIX w. organizacje żydowskie nie przejawiały w okresie międzywojennym aktywności. W dniu 25 sierpnia 1921 r. do rady reprezentantów wybrano: Samuela Cohna, Heinricha Rehfischa (przewodniczący), Arnolda Süsskinda (zastępca), Louisa Salomona, Bernarda Loewy'ego, Raphaela Raphaela; zastępcami zostali: Oskar Moses, Jeruchim Michaelis, Dawid Moritz, Lesser Sittenfeld. W dniu 9 września 1921 r. wybrano zarząd gminy, w składzie którego znaleźli się: Moritz Loewy, Meier Jacoby, Isidor Salomon (zastępcy: Izydor Leszczyński, Markus Erb, Moritz Raphael). Kolejne wybory, wyznaczone na 23 maja 1922 r., nie odbyły się. Z uprawnionych 39 członków w lipcu 1922 r. aż 17 zrezygnowało. Wśród pozostałych prawo głosu miało 7 osób. Ostatecznie dokooptowano do władz jako członka Chone Warschauera. Zarząd w 1923 r. tworzyli: Moritz Loewy, Izydor Salomon, Meyer Jacoby. Z przeprowadzenia wyborów w 1927 r. zrezygnowano. Kompetencje zostały przeniesione na ogólnogminne zgromadzenie. Zarząd w 1928 r. tworzyli: Meyer Jacoby, Eliasz Zajde (zastępcy: Raphael Raphael, Bernard Loewy, Moses Raphael). Mimo rozlicznych trudności administrowano majątkiem gminy, na który składały się: synagoga, dom kantora, budynek po byłej szkole, dom mieszkalny stróża z cmentarzem (ul. Poznańska) oraz kostnicą. Odbywały się także nabożeństwa w synagodze.

1 listopada 1932 r. kongregacja została zlikwidowana i włączona w skład gminy żydowskiej w Szubinie. Członkowie gminy na ogół zajmowali się handlem. Kilku parało się rzemiosłem: Nusyn Buchbinder (czapnik), Josek Liwczak (krawiec), Moses Raphael (szklarz), Lejzor Rosenberg (blacharz). W drugiej połowie lat trzydziestych XX w. przybywających na targi kupców poddawano selekcji; wpuszczano tylko chrześcijan. Interweniował w tej sprawie senator [[bios:168|Mojżesz Schorr]]. 12 kwietnia 1936 r. zwrócił się do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz wojewody poznańskiego o zbadanie sprawy. Interwencja nie przyniosła oczekiwanych rezultatów.

W 1939 r. mieszkały w Kcyni rodziny: Toruńczyków, Kalmanów, Berholców-Papierowiczów, Meyerów, Nusyna Buchbundera, Berty Cohn, Mordki Gutgolda, Róży Jacoby, Dawida Koroczyńskiego, Joska Liwczaka, Mosesa Raphaela, Raphaela Raphaela, Lejzora Rosenberga, Auguste Salomon, Arnolda Süskinda, Szyji Szmulewicza, Jakuba Zandmana; w Mieczkowie – rodzina Haase. We wrześniu 1939 r. większość Żydów wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa. Pozostałych w mieście rozstrzelano 19 listopada 1939 roku. Zwłoki pogrzebano na wzgórzu zwanym Piaśnica i starym cmentarzu żydowskim. Po wojnie skupisko żydowskie w Kcyni już się nie odrodziło[1.2].

Nota bibliograficzna

  • Guldon Z., Wijaczka J., Osadnictwo żydowskie w województwach poznańskim i kaliskim w XVIXVII wieku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1992, nr 2–3.
  • Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1904–1908.
  • Kawski T., Kujawsko-dobrzyńscy Żydzi w latach 19181950, Toruń 2006.
  • Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2007.
  • Kemlein S., Żydzi w Wielkim Księstwie Poznańskim 18151848. Przeobrażenie w łonie żydostwa polskiego pod panowaniem pruskim, Poznań 2001.

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1904–1908, tab. „J”, ss. 284–285, 376–379; Guldon Z., Wijaczka J., Osadnictwo żydowskie w województwach poznańskim i kaliskim w XVIXVII wieku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1992, nr 2–3, tab. 1, s. 67, tab. 7, s. 76; Kemlein S., Żydzi w Wielkim Księstwie Poznańskim 18151848. Przeobrażenie w łonie żydostwa polskiego pod panowaniem pruskim, Poznań 2001, passim; Guldon Z., Skupiska żydowskie w miastach polskich w XVXVI wieku, [w:] Żydzi i judaizm we współczesnych badaniach, t. 2, red. K. Pilarczyk, S. Gąsiorowski, Kraków 2000, aneks, s. 22.
  • [1.2] Kawski T., Kujawsko-dobrzyńscy Żydzi w latach 19181950, Toruń 2006. Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2007, ss. 85–87.