Osadnictwo ludności żydowskiej w Królewcu datuje się na połowę XVII wieku. Pierwsze żydowskie rodziny osiadłe w mieście pochodziły z Polski i Litwy. O ile Królestwo Prus chętnie wówczas przyjmowało licznych w ówczesnej Europie emigrantów (głównie religijnych, jak np. hugenotów), o tyle wciąż niechętnym okiem patrzono na przybywających do kraju Żydów. Tym samym zaledwie kilka rodzin w siedemnastowiecznym Królewcu otrzymało uprzywilejowany status „Żydów dworskich i protegowanych” (Hof- u. Schutzjuden), co pozwoliło im na pozostanie i pracę w mieście (obciążone jednak wieloma ograniczeniami) [1.1].

Mimo problemów, udało się królewieckim Żydom do początków XVIII w. wpierw otrzymać zgodę na otwarcie własnego domu modlitewnego, a następnie założyć pierwszy cmentarz. W latach 1753-1756 zbudowano pierwszą w mieście synagogę. Systematycznie, choć powoli, wzrastała liczba żydowskich rodzin protegowanych (1706 r. – 10; 1714 r. – 14; 1720 r. – 18; 1756 r. – 28, 1789 – 57), a tym samym ogólna liczba Żydów w Królewcu. Stopniowo poprawiała się również sytuacja ekonomiczna i społeczna części Żydów, przede wszystkim tych, którzy cieszyli się specjalnym statusem. Jednemu z nich, Samuelowi Friedländerowi, pochodzącemu ze znanej rodziny, udało się nawet w 1809 r. zostać rajcą miejskim [1.2]. Jednak zdecydowana większość Żydów w Królewcu była zmuszona zajmować się głównie drobnym handlem i dotkliwie odczuwała ograniczenia na nich narzucone. Sytuacji w znaczący sposób nie poprawił edykt króla Fryderyka Wilhelma III z 1812 r., który warunkowo dopuszczał możliwość nadania obywatelstwa Żydom.

Dopiero w latach 1845-1849 zniesiono dla Żydów większość z barier natury ekonomicznej, społecznej czy politycznej. Uregulowano także status gmin żydowskich, a także wprowadzono okręgi synodalne. Największą gminą żydowską w Prusach Wschodnich była właśnie w Królewcu, która gromadziła ludność żydowską nie tylko z powiatu królewieckiego, ale też sąsiedniego – rybackiego (Fischhausen) [1.3].

W połowie XIX w. ludność żydowska w Królewcu była skupiona przede wszystkim w trzech dzielnicach: na Przednim (Vordere Vorstadt) i Tylnim Przedmieściu (Hintere Vorstadt), gdzie mieszkali głównie handlarze i rzemieślnicy, a także na Knipawie (Kneiphof), gdzie z kolei można było spotkać głównie najbogatszych i najważniejszych przedstawicieli społeczności żydowskiej (najczęściej już zasymilowanych), przede wszystkim bogatych kupców i kilku fabrykantów [1.4].

Żydzi królewieccy nigdy nie stanowili liczebnie dużej grupy wśród mieszkańców stolicy Prus Wschodnich. W 1816 r. było ich 956, co stanowiło 2% ludności całego miasta. W najlepszym okresie (tj. lat 70-80 XIX w.) społeczność ta stanowiła zaledwie 3,4%-3,6% populacji Królewca (inne szacunki wspominają o 4%, tj. 5324 osobach). W 1910 r. stosunek ten spadł już do zaledwie poziomu 1,7% (tj. ok. 3180 osób  na ponad 187 tys. mieszkańców) [1.5].

Druga połowa XIX w. oraz pierwsze lata XX w. to jednak czas, kiedy społeczność żydowska w Królewcu zyskała zauważalnie na znaczeniu. Wielu spośród jej członków wpisała się na stałe w dzieje Królewca, animując życie kulturalne, gospodarcze i społeczne największego miasta w Prusach Wschodnich. Powstały nowe synagogi, żydowskie placówki edukacyjne i społeczne. W mieście pojawiły się nowoczesne domy towarowe należące do żydowskich właścicieli, a także firmy spedycyjne i handlowe, teatry, redakcje gazet. Pojawiło się sporo żydowskich prawników i lekarzy [1.6]. Obecność tych ostatnich była związana głównie z faktem, że dla Żydów nie istniały wówczas ograniczenia w zakresie studiowania medycyny na renomowanym, miejscowym uniwersytecie. Wśród znanych osób pochodzenia żydowskiego, które były związane z Królewcem na przełomie XIX i XX w. można wymienić  m. in. słynną teoretyczkę polityki i filozofkę Hannah Arendt (1906-1975), która dzieciństwo spędziła w stolicy Prus Wschodnich, dalej producenta filmowego i reżysera Leopolda Jessnera (1878-1945), profesora medycyny na „Albertynie” Ludwiga Lichtheima (1845-1928), prawnika Moshe Smoira (1905-1961), pierwszego Prezesa Izraelskiego Sądu Najwyższego, czy Eduarda von Simsona (1810-1899), uznanego prawnika i polityka, uhonorowanego przez króla Fryderyka III tytułem szlacheckim w 1888 roku.

W 1932 r.  gmina synagogalna w Królewcu skupiała 4049 Żydów (na ogólną liczbę 306 682 mieszkańców – 1,3%). Podlegały jej także nastepujące miejscowosci: Cranz (ob. Zielenogradsk), Germau (ob. Russkoje), Rybaki (ob. Primorsk), Medenau (ob. Łogwino), Metgethen (ob. dzielnica Kaliningradu Aleksandr Kosmodemjanski), Krartepellen, Piława (ob. Bałtijsk), Pobethen (ob. Romanowo), Powanden (ob. Chrabrowo). Siedziba znajdowała się przy Lindenstraße 11/15.

Zarząd tworzyło 12 członków, m. in. prof. dr Hugo Falkenheim, Sally Joachim, Hermann Marx. Działały komisje gminy: administracyjna (przewodniczący Hermann Marx); biblioteczna; budowlana (dr Grumach); cmentarna (Hermann Schloßberg); kulturalna (Lesser Hirsch); prawna (dr Holz); szkolna; testamentowa (dr Fraenkel); uboju rytualnego (Schechitah) (dr Jacobi). Sekretarzem gminnym był Salo Saebel. Funkcję rabina gminnego pełnił dr Reinhold Lewin, rabinami zatrudnionym przez gminę byli takze prof. dr Felix Perles i dr David Ochs. Gmina zatrudniała także nauczycieli (Moritz Hoffmann, Rosa Wolff, Martin Miloslawer, Chordir Badrian) i kantorów (dr Rudolf Pick, Herman Wollheim, Tobias Weinstein). Budżet gminy w 1930 r. wynosił 329 450 RM, a w 1931 r. – 268 795 RM. Budżet kulturalny: 76 750 RM (1930), 63 171 RM (1931). Budżet dobroczynny: 33 160 RM (1930), 25 135 RM (1931). W skład majątku gminy wchodziły dwie synagogi (Lindenstraße 11/15, Synagogenstraße 14), cmentarz, mykwa, rzeźnia rytualna.

Choć okres międzywojenny nie należał do łatwych dla żydowskiej społeczności Królewca – zdarzały się akty prześladowań, poza tym upadł szereg przedsiębiorstw żydowskich – to jej kres przyniósł dopiero czas III Rzeszy. Nazistowski terror na większą skalę dotknął żydowską społeczność w Królewcu już latem 1932 roku. Z kolei w marcu 1933 r. padła wśród królewieckich Żydów pierwsza ofiara nazistowskich bojówkarzy – w wyniku obrażeń odniesionych podczas pobicia zmarł Max Neumann, zarządca jednego z kin. Wzbierająca fala prześladowań spowodowała, że zaczęła szybko topnieć liczba Żydów, którzy zdecydowali się pozostać w mieście. Wielkość królewieckiej gminy żydowskiej spadła od połowy 1933 r. do października 1938 r. aż o jedną trzecią (tj. z 3170 do 2086 osób). Podczas tzw. nocy kryształowej, 10 listopada 1938 r., spalono m.in. Nową Synagogę (z 1896 r.), a około 450 Żydów aresztowano i maltretowano na komendzie policji. Na początku 1939 r. królewieckich Żydów przymusowo przeniesiono do tzw. domów żydowskich (Judenhäuser), które zostały skupione wokół Starej Synagogi. W 1941 r. nakazano noszenie Gwiazdy Dawida. W tym samym roku z Królewca wyemigrował przez Barcelonę i Hawanę do Nowego Jorku (legalna emigracja ludności żydowskiej z Rzeszy była możliwa do 23 października 1941 r.) ostatni niemiecki Żyd, Hugo Falkenheim. Przytłaczająca część żydowskiej społeczności Królewca została jednak zabita. Według szacunków w latach 1942-1943 (główny transport odbył się 24 czerwca 1942 r.) co najmniej tysiąc królewieckich Żydów wywieziono z miasta, wpierw w rejon Rygi i Mińska, później głównie do kompleksu obozów w Terezinie, gdzie zostali zamordowani. Po akcji masowych wywózek w Królewcu pozostało zaledwie około 45 żydowskich rodzin, głównie mieszanych. Część z nich przeżyła do momentu zdobycia miasta przez Armię Czerwoną, a następnie została zmuszona (podobnie jak niemieccy mieszkańcy) do wyjazdu z Królewca (od 1946 r.: Kaliningradu) [1.7] (obecnie trwają prace nad wydaniem wersji na rynek polski) [1.8].

Mimo, że od 1945 r. wraz z falą osadników sowieckich pojawili się w Kaliningradzie nowi żydowscy mieszkańcy (tym razem z rosyjskiego kręgu kulturowego), to społeczność ta była zdeatomizowana. Realia komunistycznego państwa, a w specjalnym regionie, jakim był Obwód Kaliningradzki w szczególności, uniemożliwiały chociażby zorganizowane życie religijne czy kulturalne. Sytuacja zmieniła się dopiero z początkiem 1989 roku. Wpierw utworzono żydowskie towarzystwo kulturalne, następnie przekształcone w organizację religijną. Ostatecznie w 1998 r. utworzono formalnie Gminę Żydowską Kaliningradu.

Obecnie istniejąca społeczność żydowska Kaliningradu podejmuje usilne starania, by nawiązać do tradycji żydowskich dawnego Królewca. Choć społeczność ta nie jest duża (w połowie lat 90. XX w. liczbę żydowskich mieszkańców Kaliningradu oceniano na około 4 tys. osób, w 2000 r. jednak już na mniej, niż 1000), to należy wspomnieć o niezwykle ambitnym projekcie realizowanym od 2011 r., jakim jest budowa wiernej repliki słynnej królewieckiej synagogi w miejscu, gdzie stała ona pierwotnie (tj. do 1938 r.) [1.9]

dr Jan Daniluk

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Por. Kabus R., Juden in Ostpreußen, Husum 1998, s. 16; Koenigsberg, [w:] The Encyklopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Vol. II: K-Sered, red. S. Spector, Jerusalem-New York 2001, s. 641; Kossert A., Prusy Wschodnie. Historia i mit, przeł. B. Ostrowska, Warszawa 2009, ss. 94, 96.
  • [1.2] O rodzie Friedländerów – Ajzensztejn A., Der Aufstieg der jüdischen Familie Friedländer in Königsberg, [w:] Zur Geschichte und Kultur der Juden in Ost- und Westpreußen, red. M. Brocke, M. Heitmann, H. Lordick, Hildesheim-Zürich-New York 2000, ss. 377-395.
  • [1.3] Szerzej o społeczności żydowskiej Królewca do połowy XIX w. – Ajzensztejn A., Die jüdische Gemeinschaft in Königsberg. Von der Niederlassung bis zur rechtlichen Gleichstellung, Hamburg 2004.
  • [1.4] Jasiński J., Żydzi na drodze do emancypacji, [w:] J. Jasiński, Historia Królewca. Szkice z XIII-XX stulecia, Olsztyn 1994, s. 179.
  • [1.5] Por. Gramberg A., Die Bevölkerung der Stadt Königsberg, Jena 1926, s. 22, 87; Koenigsberg, [w:] The Encyklopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Vol. II: K-Sered, red. S. Spector, Jerusalem-New York 2001, s. 642.
  • [1.6] Zarysem historii gminy żydowskiej w Królewcu w wymienionym okresie jest artykuł Stefanie Schüler-Springorum: Schüler-Springorum S., Die jüdische Gemeinde in Königsberg 1871-1945, [w:] Zur Geschichte und Kultur der Juden in Ost- und Westpreußen, red. M. Brocke, M. Heitmann, H. Lordick, Hildesheim-Zürich-New York 2000, ss. 165-186.
  • [1.7] Schüler-Springorum S., Die jüdische Gemeinde Königsbergs während des Nationalsozialismus, [w:] Vorposten des Reichs? Ostpreußen 1933-1945, red. Ch. Pletzing, München 2006, ss. 113-127. Zob. też: Kossert A., Prusy Wschodnie. Historia i mit, przeł. B. Ostrowska, Warszawa 2009, ss. 264, 269, 271.]. W tej grupie znalazł się m. in. Michael Wieck (ur. 1928), późniejszy słynny niemiecki skrzypek żydowskiego pochodzenia. Podobnie, jak większość z pobratymców, przez władze sowieckie uznany został nie za ofiarę, lecz za wrogi (bo niemieckojęzyczny) element. Swoje rodzinne miasto opuścił w 1948 roku. Po czterdziestu latach opublikował wspomnienia, które następnie ukazały się także w wersji angielskiej i rosyjskiej [[refr:|Wieck M., Zeugnis vom Untergang Königsbergs. Eine »Geltungsjude« berichtet, Heidelberb 1988. Pierwsze wydanie w jęz. angielskim: Wieck M., A Childhood Unter Hitler and Stalin. Memoirs of a »Certifed Jew«, Wisconsin 2003. Pierwsze wydanie w jęz. rosyjskim: Wieck M., Zakat Kenigsberga. Svidetel’stvo nemeckiego evreja, Potsdam 2004.
  • [1.8] Wspomnienia Michaela Wiecka powinny ukazać się w 2018 r. nakładem wydawnictwa Ośrodka KARTA.
  • [1.9] Por. Leiserowitz R., Juden in Ostpreußen. Von Königsberg und Memel nach Kaliningrad und Klaipeda, Jüdische Zeitung, https://web.archive.org/web/20080314194552/http://www.j-zeit.de/archiv/artikel.875.html 14.03.2008 [dostęp: 24.05.2018]; Guesnet F., Kaliningrad – The YIVO Encyklopedia of Jews in Eastern Europe, http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Kaliningrad [dostęp: 25.05.2018;]; New Koenigsberg Synagogue https://kldsynagogue.com/en [dostęp: 24.05.2018].