Gmina żydowska w Koronowie powstała na początku XIX w. (wraz z założeniem cmentarza w 1817 r.?), a sformalizowanie jej istnienia nastąpiło 30 maja 1834 roku. Na jej czele stanęli wówczas: kupiec Heymann Hellmann jako przewodniczący reprezentacji oraz Löwe Rosenthal jako przewodniczący gminy. Społeczność funkcjonowała jednak już wcześniej, o czym świadczy wzniesienie w 1797 r. niewielkiej synagogi. W latach 1850–1858 zastąpiono ją zachowaną do dziś, wystawioną staraniem kolejnego przewodniczącego zarządu gminy Philipsa Lessera. W 1857 r. liczyła 422 wiernych.

Pierwsza wzmianka o szkolnictwie żydowskim w Koronowie pochodzi z 1833 roku. Wówczas to zatrudniony został Moses Mendelsohn, który pełnił obowiązki aż przez czterdzieści lat (do 1873). W 1862 r. szkoła, do której uczęszczało 87 dzieci, została przekształcona w szkołę dwuklasową; jako drugi nauczyciel został zatrudniony Pulvermann. 6 stycznia 1879 r. szkoła żydowska została połączona ze szkołą protestancką, tworząc „wyższą szkołę obywatelską“. Ustalono wówczas, że w szkole tej zawsze powinno pracować dwóch żydowskich nauczycieli (oraz pięciu protestanckich). Uczniów żydowskich było 48 w 1880 roku.

Na przełomie XIX i XX w. gmina żydowska w Koronowie miała status gminy synagogalnej; przynależała również do Niemiecko-Izraelickiego Związku Gmin (Deutsch-Israelitische Gemeinde Bund, DIGB), skupiającego największe gminy w Niemczech. Jej stan w tym okresie opisują kolejne roczniki Statistisches Jahrbuch des Deutsch-Israelitischen Gemeindebundes i Statistisches Jahrbuch Deutschen Juden:

  • 1887–1889 – 456 członków;
  • 1892–1893 – 344 członków, w tym 74 płatników składki;
  • 1894 – 344 członków, w tym 62 płatników składki;
  • 1895 – 300 członków, w tym 70 płatników składki;
  • 1896 – 344 członków, w tym 60 płatników składki;
  • 1897 – 305 członków, w tym 65 płatników składki, na 3856 mieszkańców;
  • 1898 – 305 członków, w tym 53 płatników składki, na 3856 mieszkańców;
  • 1899 – 280 członków, w tym 64 płatników składki, na 3856 mieszkańców;
  • 1901 – 242 członków, w tym 54 płatników składki, na 3856 mieszkańców;
  • 1903 – 240 członków, w tym 52 płatników składki, na 3847 mieszkańców;
  • 1905 – 288 członków, w tym 52 płatników składki, na 5012 mieszkańców.

Zarządy gminy:

  • 1887 – A. Cohn, L. Ascher, I. Philipp;
  • 1888–1889 – A. Cohn, I. Philipp, M. Goppe;
  • 1892–1893 – E. Cohn, A. Joseph, W. Jacobus;
  • 1894–1898 – A. Cohn, A. Joseph, L. Ascher;
  • 1899–1905 – Alexander Cohn, Abraham Joseph, Isidor Philipp.

Kantorzy:

  • B. S. Friedmann – 1887–1889;
  • S. Kober – 1892–1897;
  • Joseph Kober – 1899–1905.

Rzeźnicy rytualni:

  • B. S. Friedmann – 1887–1889;
  • S. Kober – 1892–1897;
  • Joseph Kober – 1899–1905.

Szamesi (niem. Synagogendiener):

  • S. Grün – 1887–1889;
  • A. Marcus – 1892–1893;
  • A. Schmul – 1894–1898;
  • Gustav Goldschmidt – 1899–1905.

W 1905 r. nabożeństwa w synagodze odbywały się codziennie.

Nauczyciele:

  • I. Borchardt — 1887–1892;
  • L. Frankenstein – 1887–1903;
  • S. Jacobowicz – 1894–1895;
  • L. Arndt – 1896–1903.

W 1892–1893 r. nauczanie religii obejmowało 54 dzieci; w 1894 r. – 52; w 1895–1896 r. – 50; w 1897 r. – 52; w 1898 r. – 43; w 1899 r. – 48; w 1901 r. – 51; w 1903 r. – 47. W 1905 r. brak wzmianki o szkole i nauczycielu.

Znane są następujące stowarzyszenia:

  • Chewra Kadisza (niem. Verein Chevra Kadischa) – co najmniej od 1888 roku. Zarządy: A. Joseph, L. Ascher, I. Krakauer, I. Marcus, M. Goppe (1888–1889); Joseph, L. Ascher, I. Krakauer, Z. Zander, I. Marcus (1892–1893); A. Joseph (przewodniczący) (1894–1903), także H. Leß jako skarbnik (1903).
  • Izraelickie Stowarzyszenie Kobiet (niem. Israelitischer Frauenverein) – od co najmniej 1888 roku. Zarząd: L. Zander, I. Cohn, Krakauer, I. Goppe, M. Goppe (1888–1889); Ascher, R. Krakauer, Cohn, I. Hoppe, R. Joseph (1892–1893); H. Ascher (przewodnicząca) (1894); A. Ascher, Krakauer, R. Joseph (1895); Krakauer (przewodnicząca) (1896); Cohn, H. Ascher, R. Krakauer (1897); H. Ascher (przewodnicząca) (1898); R. Joseph, Krakauer, A. Cohn (1899–1901); A. Cohn, R. Joseph (1903).

W ostatnim, wybranym przed wybuchem I wojny światowej zarządzie gminy zasiadali: I. Schönfeld, E. Victor, Max Cohn. W Radzie Reprezentantów: Subatzky, Landau, Rosenzweig, K. Kühn.

Gmina żydowska w Koronowie znalazła się w zaniku wskutek masowych wyjazdów wiernych do Niemiec. Jej majątkiem zarządzał w tym okresie Bernard Kaczorek. W 1932 r. została rozwiązana na mocy rozporządzenia Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 28 września 1932 r. w sprawie podziału terytorialnego gmin wyznaniowych żydowskich w województwach poznańskim i pomorskim, a następnie włączona do gminy żydowskiej w Bydgoszczy. Władz gminy w Bydgoszczy odkryły następnie, że w latach 1931–1934, w okresie pomiędzy spisaniem i faktycznym przekazaniem majątku, jego najbardziej wartościowe składniki zostały już rozsprzedane. W 1938 r. sprzedano także samą opustoszałą synagogę. 

Rabini w Koronowie

  • Abraham Moses Lewin – rodem z Włodzimierza (Wołyńskiego), ok. 1847 r. sprowadził się do Prus, gdzie został najpierw rzeźnikiem rytualnym w Koronowie, a w 1848 r. rabinem. Znany ze swoich zachowawczych poglądów, został zwolniony po trwającym 11 miesięcy procesie o znieważenie rabina Hirschfelda w Wolsztynie. W 1853 r. został rabinem i szochetem w Gorzowie Śląskim, następnie przebywał w Berlinie, skąd pojechał znów na Śląsk, gdzie był aktywny jeszcze w 1864 roku;
  • J. Münchenberg – pełnił obowiązki rabina w 1858 roku;
  • dr Abraham Nager (ur. styczeń 1831, Oświęcim – zm. 1886/1887) – ukończył jesziwę w Lipniku na Morawach, w 1851 r. był nauczycielem w Mikulovie, następnie studiował na uniwersytecie wiedeńskim oraz w Jenie. Od 1867 r. rabin w Koronowie, następnie w Kobylinie (od 1874) i Wronkach (od 1877).

Po Nagerze zatrudniano już rabina. Jego obowiązki na przełomie stuleci pełnił dojeżdżający z Piły dr Rosenzweig, a na miejscu – Alexander Cohn. 

Bibliografia

  • Brocke M., Carlebach J., Biographisches Handbuch der Rabbiner, Teil 1: Die Rabbiner der Emanzipationszeit in den deutschen, böhmischen und großpolnischen Ländern 1781–1871, München 2004.
  • Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, ss. 356–360.
  • Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2007, ss. 88–89.
  • Statistisches Jahrbuch des Deutsch-Israelitischen Gemeindebundes, Berlin 1887.
  • Statistisches Jahrbuch des Deutsch-Israelitischen Gemeindebundes, Berlin 1895.
  • Statistisches Jahrbuch des Deutsch-Israelitischen Gemeindebundes, Berlin 1903.
Drukuj