Nowa synagoga w Katowicach, zwana Wielką, została zbudowana w 1900 r. przy dzisiejszej ul. Mickiewicza.

Od 1862 r. w Katowicach istniała Stara Synagoga, położona przy Schillerstraße (dzisiejsza ul. Juliusza Słowackiego). Przebudowano ją w 1883 r., aby mogła pomieścić więcej ludzi. Jednak kiedy rok później do Gminy Synagogalnej w Katowicach przyłączono Bogucice i Zawodzie, Stara Synagoga, pomimo powiększenia, ponownie stała się za mała, aby zmieścić wszystkich wiernych.

1 października 1896 r. przewodniczący Zarządu Gminy Synagogalnej Salomon Wiener uzasadniał konieczność budowy nowej synagogi mówąc: „Synagoga winna odpowiadać zarówno poziomem wykonawstwa jak i wyposażeniem znaczeniu naszej rozkwitającej gminy, oczekiwaniom stawianym publicznej budowli naszego tak pięknie rozbudowanego miasta i swemu wzniosłemu przeznaczeniu”[1.1].

Decyzję o budowie podjęto po wcześniejszym uzgodnieniu ze specjalnie powołanymi ciałami doradczymi: Komisją Budowy oraz Komisją Finansową. Ustalono, że nowa synagoga będzie posiadać co najmniej 600 miejsc siedzących dla mężczyzn i 450 dla kobiet.

W 1897 r. pruskie władze państwowe wydały decyzję zezwalającą na budowę nowej synagogi w Katowicach. Po uzyskaniu tej zgody Gmina Synagogalna w Katowicach zakupiła od władz miejskich działkę budowlaną o powierzchni 4400 m kw. za sumę 6000 marek. Działka znajdowała się przy Uferstraße – później August-Schneider-Straße (obecnie ul. Mickiewicza). Na tej działce postanowiono oprócz Nowej Synagogi wybudować również budynek administracyjny Gminy z salą posiedzeń, mykwą, mieszkaniami dla sługi synagogi oraz zarządcy. Przewidziano też założenie ozdobnego ogrodu. Koszt budowy zespołu budynków synagogalnych oceniono na około 350 tys. marek, jednak rzeczywisty koszt osiągnął aż 500 tys. marek.

Decyzję o wyborze projektu synagogi podjęła Komisja Budowy, na czele której stał Max Frönlich. Z trzech przedstawionych projektów wybrano projekt, który opracował architekt Max Grünfeld w imieniu firmy Ignatz Grünfeld Baugeschäft. Ta firma budowlana, założona i kierowana wcześniej przez jego ojca Ignatza Grünfelda, zbudowała również pierwszą synagogę w Katowicach. Grünfeld podczas jej projektowania inspirował się niemieckimi synagogami reformowanymi (m.in. Nową Synagogą w Berlinie i synagogą w Bochum).

10 sierpnia 1898 r. Katowicka Policja Budowlana wydała pozwolenie na budowę synagogi, po czym rozpoczęły się prace. 2 czerwca 1899 r. uzyskano pozwolenie na budowę budynku administracyjnego, którego architektem również był Max Grünfeld. Pod projektem podpisał się także jego brat Hugo Grünfeld, co pozwala przypuszczać, że współuczestniczył on w projektowaniu.

Grünfeld zaprojektował nowy budynek synagogi w stylu łączącym elementy neogotyku, neorenesansu i stylu mauretańskiego. Nad główną salą modlitewną umieszczono wielką, zdobioną kopułę wspartą na żebrowej konstrukcji. Kopułę wieńczyła latarnia. Światło dodatkowo wpadało do sali przez umieszczone w bocznych ścianach olbrzymie, późnogotyckie okna. We wnętrzu głównej sali modlitewnej znajdowało się miejsce dla 670 mężczyzn i 514 kobiet.

Uroczystość otwarcia Wielkiej Synagogi odbyła się w środę 12 września 1900 roku. Najważniejszym punktem programu była uroczysta procesja wiernych i zaproszonych gości. W synagodze zapalono wieczne światło.

Na tyłach synagogi znajdował się budynek administracji gminy żydowskiej (obecnie przychodnia zdrowia), nowa mykwa (obecnie siedziba firmy ubezpieczeniowej), rytualna rzeźnia drobiu oraz piekarnia macy. Tuż obok wzniesiono, równolegle z synagogą, budynek szkoły, która funkcjonuje do dziś jako Liceum im. Mickiewicza. Aby uliczny hałas nie zakłócał nabożeństw, wyciszono korkiem bruk na jezdni przylegającej do budynku.

W latach 1937–1938 wzniesiono w pobliżu synagogi pięciopiętrowy budynek, w którym mieścił się dom modlitwy oraz siedziba instytucji gminnych.

Przez wiele lat najczęściej wskazywano 4 września 1939 r. jako dzień, w którym spłonęła synagoga. Analiza źródeł historycznych zebranych przez Grzegorza Bębnika w publikacji Katowice we wrześniu ‘39. pozwala przypuszczać, że stało się to 8 września w godzinach wieczornych. Ogień został podłożony pod Niemców, a władze nadzorowały aby nikt go nie gasił. Strażakom nakazano jedynie zabezpieczać obszar przed rozprzestrzenianiem się ognia na sąsiednie budynki. Około godz. 3.30 nad ranem zawalił się dach z kopułą. Następnego dnia, w sobotę 9 września mieszkańcy Katowic mogli przeczytać na pierwszej stronie „Kattowitzer Zeitung” o starciu wojsk niemieckich z żołnierzami ukrywającymi się w gmachu Synagogi. Według autora wymiana ognia doprowadziła do pożaru[1.2].

Niemiecka Policja Budowlana w piśmie z dnia 20 września 1939 r. nakazała Gminie na własny koszt rozebrać pozostałe ruiny synagogi. 23 lutego 1940 r. Policja Budowlana wystąpiła z wnioskiem do Urzędu Pomiaru o wykreślenie z miejskiego planu rzutu Synagogi.

W czasie okupacji, w części niezniszczonych budynków gminy ulokowano siedzibę Gestapo. Po wojnie powstał projekt odbudowy synagogi, jednakże go nie zrealizowano. Ostatecznie zaadaptowano ocalałe budynki administracji Gminy na przychodnię.

Obecnie w miejscu, gdzie niegdyś znajdowała się Wielka Synagoga, między ulicami Mickiewicza i Skargi stoi pomnik „dla uczczenia pamięci Żydów, mieszkańców Katowic – zgładzonych przez niemieckiego okupanta w latach 1939–1945”, wystawiony z inicjatywy komitetu obywatelskiego, zawiązanego w lipcu 1988 roku.

Z inicjatywy Fundacji Or Chaim oraz przy współpracy środowisk ewangelickich, katolickich i żydowskich, powstał projekt odbudowy synagogi w jej pierwotnym miejscu. Miałaby stać się ona symbolem trwania pamięci, a także symbolem polsko-żydowskiego pojednania.

Rada Miasta Katowice uchwałą z dnia 8 października 1990 r. przyjęła nazwę plac Synagogi dla miejsca, w którym niegdyś stała Wielka Synagoga, a obecnie stoi upamiętniający ją pomnik.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Cyt. za: tekst wystawy „Katowickie Synagogi – w 110. rocznicę uroczystości otwarcia Nowej Synagogi”.
  • [1.2] Bębnik G., Katowice we wrześniu '39, Katowice 2006.