Cmentarz żydowski w Katowicach znajduje się przy ul. Kozielskiej 16. Ma status zabytku, na który składają się nagrobki, dom przedpogrzebowy, dom bractwa pogrzebowego, fragmenty historycznego ogrodzenia, układ cmentarza, przebieg alei i starodrzew. Jednocześnie – pozostaje czynny, służąc Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Katowicach. Wpis do rejestru zabytków nastąpił w dniu 29.10.1990 r. na mocy decyzji nr A/1414/90.

Początki cmentarza wiążą się z utworzeniem w Katowicach w dniu 31 grudnia 1862 roku filii mysłowickiej gminy żydowskiej, która następnie z dniem 1 stycznia 1866 roku – mimo sprzeciwu gminy macierzystej – uzyskała pełną niezależność. Stworzyło to konieczność powołania własnej nekropolii, gdyż dotąd Żydzi z Katowic obowiązani byli do rodzącego wiele problemów przewożenia zmarłych na cmentarz mysłowicki.

W 1868 roku katowicka gmina żydowska zakupiła za kwotę 480 talarów trzy morgi gruntu od Josefa Ludnofskiego, zlokalizowanego na zachód od drogi do Mikołowa, przy ówczesnej Gartenstrasse, a obecnej ulicy Kozielskiej. Projekt cmentarza władze wspólnoty przedstawiły Hugonowi Heerowi, królewskiemu radcy zdrowia z Bytomia, który w piśmie z 14 kwietnia 1868 roku nie wyraził zastrzeżeń natury sanitarno-policyjnej co do jego założenia, tym bardziej, że rozbudowa miasta w kierunku planowanego cmentarza była wówczas mało prawdopodobna. Uważał on, że cmentarz znajduje się poza zasięgiem kolei górnośląskiej z Mysłowic do Katowic, w związku z czym rozwój miasta pójdzie raczej w kierunku północnym i północno-wschodnim, zgodnie z rozwojem przemysłu i budownictwa mieszkaniowego. Jak się później okazało, prognozy te spełniły się tylko częściowo.

W drugiej połowie 1869 roku w północnej części cmentarza zbudowano dom przedpogrzebowy, według projektu zatwierdzonego 4 czerwca tego samego roku. 9 września 1869 roku odbyło się uroczyste otwarcie cmentarza, w trakcie którego okolicznościowe przemówienie wygłosił rabin Ferdinand Rosenthal z Bytomia.

Pierwszą pochowaną osobą była niespełna miesięczna Laura Chotzen, zmarła 13 października 1869 roku, natomiast pierwszą dorosłą, a szóstą z kolei, był zarządca budowlany Max (Meyer) Katz, zmarły 21 stycznia 1870 roku. Poza mieszkańcami Katowic, cmentarz stanowił także miejsce pochówku dla Żydów zamieszkałych w okolicznych miejscowościach, takich jak: Bederowiec, Bogucice, Brynów, Dąb, Ignacowiec, Józefowiec, Katowicka Hałda, Ligota, Pniaki, Załęże i Zawodzie.

W drugiej połowie 1890 roku przystąpiono do przebudowy domu przedpogrzebowego, równocześnie po jego wschodniej stronie wzniesiono budynek bractwa pogrzebowego z częścią rytualną i mieszkalną dla dozorcy cmentarza. Prace wykonano na podstawie projektu zatwierdzonego 7 lipca 1890 roku. W tym samym czasie wszystkie roboty asfaltowe wykonał bezpłatnie zarządca budowlany Ludwig Katz.

Znaczący wzrost członków katowickiej gminy spowodował szybkie zapełnienie cmentarza i konieczność jego powiększenia. W 1910 roku zwiększono go o dotychczasowe zaplecze gospodarcze od strony wschodniej. Przewidując szybkie wykorzystanie tej części, już w 1920 roku gmina przygotowała projekt zagospodarowania gruntów położonych od strony południowej. Opracowano projekt uzyskując 19 lipca 1920 roku akceptację władz budowlanych

W związku z przyłączeniem Katowic do Polski w czerwcu 1922 roku, do miasta nastąpił duży napływ ludności wyznania mojżeszowego, co spowodowało konieczność powiększenia zapełnionego już cmentarza. Pismem z 23 maja 1927 roku władze gminy żydowskiej zwróciły się o zgodę do władz budowlanych  na przebudowę i powiększenia domu przedpogrzebowego oraz budynku bractwa pogrzebowego. Prace szybko rozpoczęto, ale już jesienią zostały wstrzymane. Po ostatecznym zatwierdzeniu projektu przebudowy w dniu 31 marca 1928 roku, prace zostały ostatecznie zrealizowane przez przedsiębiorstwo budowlane Ignatza Grünfelda. Równocześnie z rozpoczęciem przebudowy powiększono teren cmentarza od południowego zachodu o teren o powierzchni ok. 2000 metrów kwadratowych. W 1929 roku część ta została ogrodzona wysokim murem. W 1935 roku przygotowano projekt powiększenia nowej części od strony zachodniej o teren o powierzchni ok. 600 metrów kwadratowych.

Ostatnią znaną pochowaną przed wybuchem II wojny światowej osobą był Mieczysław Potok, zmarły 20 sierpnia 1939 roku w wieku 49 lat. Regularne pochówki odbywały się jeszcze na początku II wojny światowej, mniej więcej do połowy 1940 roku. W dwóch kolejnych latach cmentarz użytkowano już sporadycznie. Do 1945 roku na cmentarzu pochowano około 2200 osób.

Nekropolia przetrwała okres okupacji niemieckiej w dobrym stanie. Ingerencja władz w jej strukturę ograniczyła się jedynie do wyburzenia ogrodzenia od strony zachodniej i części wewnętrznych podziałów domu przedpogrzebowego w celu dostosowania go na potrzeby magazynu. Ponadto w najnowszej części cmentarza zdemontowano i wywieziono część nagrobków z lepszej jakości materiałów, takich jak chociażby czarny granit.

Po 1945 roku cmentarz został oddany w użytkowanie Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Katowicach. Jest to cmentarz nadal użytkowany do celów pochówkowych. Obecnie stanowi własność Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Katowicach.

Na otoczonym murem cmentarzu o powierzchni 1,1 ha zachowało się 947 nagrobków. Znajdują się tu m.in. okazałe grobowce trzech pokoleń znamienitych rodzin żydowskich, zasłużonych dla rozwoju Katowic: Goldsteinów, Schalschów, Grünfeldów, Glaserów, Sklareków czy Panofskich oraz grób Jacoba Cohna – rabina katowickiej gminy. Część nagrobków jest bogato dekorowana, niektóre nawiązują swą formą architektoniczną do rzymskich budowli. Pośrodku dwudziestowiecznej części cmentarza wystawiono pomnik upamiętniający ofiary Zagłady.

Cmentarz przy Kozielskiej jest przez cały czas czynnym miejscem pochówku dla społeczności żydowskiej. W ostatnich latach na cmentarzu prowadzone są prace restauracyjne. Opiekę nad nimi sprawuje Fundacja Or Chaim, która od 2006 r. przeprowadziła prace porządkowe oraz dokumentacyjne na terenie cmentarza. Jesienią 2009 r. ukończono główny etap prac renowacyjno-remontowych kompleksu budynków Chewry Kadiszy z przeznaczeniem na siedzibę Fundacji.

Sławomir Pastuszka

W 2014 r. na zlecenie Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN Fundacja Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich wykonała spis nagrobków, zawierający dane osobowe zmarłych oraz fotografie macew. Spis ten znalazł się w naszej zakładce Pamięć w Kamieniu. Projekt zrealizowano dzięki wsparciu udzielonemu z funduszy norweskich i EOG przez Islandię, Liechtenstein i Norwegię (projekt „Żydowskie Dziedzictwo Kulturowe”, komponent „Sąsiedzi – świadkowie. Przedmioty, ludzie, opowieści”).

Drukuj