Synagoga Izaaka (Ajzyka Jakubowicza) znajduje się na krakowskim Kazimierzu, na rogu ulic Kupa 18 i Izaaka. Została ufundowana przez bogatego kupca i przewodniczącego kahału kazimierskiego – Izaaka Jakubowicza (właśc. Ajzyka Jekelesa). Jakubowicz za namową żony, Brajndli, chciał w ten sposób podziękować za powodzenie i szczęście swojej rodziny.

W 1638 r. Jakubowicz postarał się o zgodę króla Władysława IV na wystawienie okazałej bóżnicy. Inauguracja synagogi miała miejsce dopiero w 1644 roku. Wywiązał się bowiem konflikt z proboszczem kościoła Bożego Ciała księdzem Marcinem Kłoczyńskim (inna wersja Kłodziński) oraz biskupem krakowskim Jakubem Zadzikiem, którzy twierdzili, że synagoga powstaje zbyt blisko ulicy, przy której mieszkają chrześcijanie. Duchowni zostali zapewnieni, że nic złego się nie stanie. W 1644 r. kazimierscy Żydzi mogli już się modlić w tej największej i najlepiej wyposażonej synagodze w mieście.  

Synagoga Izaaka została wzniesiona w stylu wczesnego baroku z elementami manieryzmu według projektu nieznanego architekta. Naukowcy snują do dziś przypuszczenia, czy był to budowniczy Jan Laitner, Giovanni Trevano czy Jan Baptysta Falconi[1.1].

Wejście do synagogi znajdowało się pierwotnie od ul. Izaaka. Do dzisiejszego dnia widnieje tam kamienny portal. Dopiero w 1924 r. wejście umiejscowiono w dobudówce w fasadzie zachodniej. Ponad wejściem w fasadzie zachodniej biegną dwubiegowe schody z gankiem arkadowym dla kobiet. Pierwotnie znajdowała się tu drewniana, zadaszona klatka schodowa. Przed tą fasadą u zbiegu ul. Kupa i Izaaka znajduje się dziedziniec z ogrodem, który od ulicy oddziela mur. Elewację oraz narożniki budynku wspierają szkarpy dobudowane w XVIII wieku.

Główna sala modlitewna ma wymiary 12x16,9 m i 14 m wysokości. Posiada bogato zdobione sklepienie kolebkowe z lunetami. Autorem projektu był zapewne Jan Baptysta Falconi. W zachodniej części budynku nad przedsionkiem znajduje się empora otwarta na główną salę. Dawniej znajdował się tam babiniec. Przestrzeń ta jest połączona z salą główną przy pomocy półkolistych arkad. Całość przykrywa sklepienie kolebkowe.

Ściany głównej sali oraz babińca pokrywają polichromie w postaci tekstów liturgicznych okolonych zdobieniami. Najstarsze z nich pochodzą z okresu zaraz po wzniesieniu synagogi, jak np. cytat biblijny znajdujący się u szczytu ściany wschodniej, na którym znajduje się chronogram „404”, czyli oznaczający rok 1643/1644. Został on odrestaurowany już w XIX wieku[1.2]. Na ścianie południowej sali głównej pod tekstem modlitwy Brich szma demara alma znajduje się inskrypcja fundacyjna z chronogramem „426” oznaczającym rok 16651666. Pozostałe inskrypcje to w większości dzieła z XVIII wieku. Większość polichromii odkryto podczas restauracji wnętrza synagogi w latach 90. XX wieku[1.3].

Na ścianie wschodniej znajduje się zrekonstruowany, wczesnobarokowy aron ha-kodesz, który jest zwieńczony tablicami Dekalogu. Dawniej prowadziły do niego kamienne schody z metalową bramką. Po środku stała kuta bima w kształcie baldachimu wzorowana na bimie ze Starej Synagogi. Ślady po tych elementach zostały zaznaczone w posadzce budynku. Po obu stronach aron ha-kodesz widoczne są tablice z inskrypcjami zawierającymi błogosławieństwa kapłańskie, a po prawej przedstawienie menory, które pochodzą pewnie z poł. XVII wieku. Po lewej stronie widniało dawniej dwanaście chlebów pokładnych (rodzaj pieczywa obrzędowego), które symbolizowały 12 plemion Izraela.

W 1656 r., podczas potopu szwedzkiego synagoga została zniszczona i ograbiona z wyposażenia. W tym samym roku król Jan Kazimierz za długi miejscowej gminy żydowskiej zaciągnięte w zarządzie kościoła św. Jadwigi, przekazał bóżnicę proboszczowi księdzu Stanisławowi Dzionatowi „na remont kościoła i szpitala dla ubogiej szlachty”. W 1695 r. darowizna została cofnięta. W 1679 r., podczas zarazy w Krakowie opiekunowie bożnicy uciekli do Opatowa i wywieźli ze sobą większość wyposażenia. Przedmioty nie powróciły już na swoje dawne miejsce.   

Synagoga Izaaka mimo zniszczeń i grabieży uchodziła za najbardziej okazałą synagogę na Kazimierzu. Większy remont przeprowadzono dopiero w 1857 roku. Wtedy też powstała nowa iluzjonistyczna polichromia, z powtórzeniem pierwotnych napisów odnoszących się do fundatora i jego żony Brajndli oraz daty powstania. Na początku XX w. prowadzono przebudowy. Przeniesiono wtedy wejście z południowej ściany na zachodnią. A w 1924 r. wzniesiono dwubiegowe schody z balustradami i gankiem dla kobiet. A od północnej strony dobudowano tzw. „małą bóżniczkę”.

W grudniu 1939 r. Niemcy chcieli zmusić pracownika Gminy Żydowskiej, Maksymiliana Redlicha, do podpalenia zwojów Tory. Kiedy odmówił wykonania rozkazu, został natychmiast zamordowany przed wejściem do synagogi. W czasie okupacji Niemcy rozkradli i zniszczyli zgromadzone w bóżnicy przedmioty, naczynia kultowe oraz elementy wyposażenia (m.in. aron ha-kodesz, bimę, skarbony, ławki, neogotycką balustradę z bramką). W synagodze urządzono pracownię teatralną, w której w latach 19431944 jako malarz dekoracji pracował Tadeusz Kantor[1.4].

Po 1945 r. w synagodze przez pewien czas mieściły się magazyny miejskie. W 1946 r. zniszczoną bóżnicę planowano przebudować na świątynię Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego. Nad zniszczonym aron ha-kodesz pojawił się już nawet krzyż. Plany te nie doszły jednak do skutku z powodu protestów Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Krakowie, która starała się odzyskać synagogę[1.5]. W tym samym czasie doszło do częściowego odnowienia budynku. Od 1959 r. pomieszczenia synagogi zajmował krakowski Związek Artystów Plastyków. Ulokowano tu pracownię rzeźbiarską, pracownię konserwacji zabytków oraz rekwizytornię Teatru Stu.

Od połowy lat 70. XX w. synagoga stała pusta i niszczała. Dodatkowe zniszczenia spowodował pożar w 1981 roku. W 1983 r. rozpoczęto prace remontowe. W 1987 r. przeprowadzono pod nadzorem Pracowni Konserwacji Zabytków w Krakowie prace konserwatorsko-badawcze przy malowidłach ściennych[1.6].

W 1989 r. synagoga Izaaka została zwrócona krakowskiej Gminie Żydowskiej. Od tamtej pory prowadzone są prace konserwatorskie. W 1997 r. synagoga została otwarta dla zwiedzających. Stworzono w niej Centrum Edukacji Żydowskiej, w ramach którego był realizowany projekt Synagoga Izaaka. Starano się zbierać pieniądze na utrzymanie synagogi oraz rekonstrukcję obiektów m.in. odbudowę bimy. Ponadto organizowano liczne koncerty oraz spotkania o charakterze edukacyjnym.

W czerwcu 2007 r. Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie wydzierżawiła synagogę grupie chasydzkiej Chabad Lubawicz, która przystosowała ją do celów kultowych. W jednym z mniejszych pomieszczeń otwarto sklep z produktami koszernymi[1.7].

Synagoga została wpisana do krajowego rejestru zabytków nieruchomych pod numerem A-32 w dniu 03.04.1974 roku[1.8].

Źródła:

  • Duda E., Żydowski KrakówPrzewodnik po zabytkach i miejscach pamięci, Kraków 2003.
  • Drozdziewicz J., O napisie hebrajskim w bożnicy kazimierskiej starą zwanej, „Rocznik Cesarsko Królewskiego Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1866, poczet 3, t. 11 (34).
  • Konflikt krakowski o synagogę Ajzyka, [w:] Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944–1966 (wybór materiałów), red. K. Urban, Kraków 2006.
  • Rejduch-Samkowa I., Samek J., Dawna sztuka żydowska w Polsce, Warszawa 2002, s. 33.
  • Rejduch-Samkowa, Z. Lewicka-Depta I., Bóżnica Izaaka (Ajzyka Jakubowicza), [w:] Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 4: Miasto Kraków, cz. 6: Kazimierz i Stradom, Judaica: Bożnice, Budowle Publiczne i Cmentarze, red. Rejduch-Samkowa I., Samek J., Warszawa 1995, ss. 24–26.
  • Rożek M., Żydowskie zabytki krakowskiego Kazimierza, Kraków 1990.
  • Synagoga Izaaka, Ajzyka, [w:] Encyklopedia Krakowa, red. A. H . Stachowski, Kraków 2000, s. 940.
  • Trzciński A., Zachowane wystroje malarskie bożnic w Polsce, „Studia Judaica” 2001, nr 1–2 (7–8).
  • Wilczyk W., Niewinne oko nie istnieje, Kraków 2009.
Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Patrz szerzej: Rejduch-Samkowa, Z. Lewicka-Depta I., Bóżnica Izaaka (Ajzyka Jakubowicza), [w:] Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 4: Miasto Kraków, cz. 6: Kazimierz i Stradom, Judaica: Bożnice, Budowle Publiczne i Cmentarze, red. Rejduch-Samkowa I., Samek J., Warszawa 1995, s. 24; Rejduch-Samkowa I., Samek J., Dawna sztuka żydowska w Polsce, Warszawa 2002, s. 85; Synagoga Izaaka, Ajzyka, [w:] Encyklopedia Krakowa, red. A. H. Stachowski, Kraków 2000, s. 940.
  • [1.2] Szerzej patrz: Drozdziewicz J., O napisie hebrajskim w bożnicy kazimierskiej starą zwanej, „Rocznik Cesarsko Królewskiego Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1866, poczet 3, t. 11 (34), s. 369.
  • [1.3] Szerzej patrz: Trzciński A., Zachowane wystroje malarskie bożnic w Polsce, „Studia Judaica” 2001, nr 1–2 (7–8), s. 77.
  • [1.4] Wilczyk W., Niewinne oko nie istnieje, Kraków 2009, s. 280.
  • [1.5] Konflikt krakowski o synagogę Ajzyka, [w:] Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944–1966 (wybór materiałów), red. Urban K., Kraków 2006, ss. 204–206; Wilczyk W., Niewinne oko nie istnieje, Kraków 2009, s. 280.
  • [1.6] |Szerzej patrz: Rejduch-Samkowa, Z. Lewicka-Depta I., Bóżnica Izaaka (Ajzyka Jakubowicza), [w:] Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 4: Miasto Kraków, cz. 6: Kazimierz i Stradom, Judaica: Bożnice, Budowle Publiczne i Cmentarze, red. Rejduch-Samkowa I., Samek J., Warszawa 1995, s. 25.
  • [1.7] Wilczyk W., Niewinne oko nie istnieje, Kraków 2009, s. 280; Duda E., Żydowski KrakówPrzewodnik po zabytkach i miejscach pamięci, Kraków 2003, ss. 75–80.
  • [1.8] Zespoły i obiekty z terenu miasta Krakowa wpisane do rejestru zabytków (Stan listopad 2013 r.), [w:] Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Krakowie [online] http://www.wuoz.malopolska.pl/images/2013_rejestr/rejestr%20krakowski_aktualne.pdf [dostęp: 24.11.2013].