Główna synagoga w Kole powstała w 1765 r. Nowym Rynku, zapewne jako kontynuacja istniejącej już wcześniej synagogi lub domu modlitwy. Jak wynika ze dokumentów ikonograficznych, była to budowla murowana, wydłużona, nakryta dachem czterospadowym, zapewne na planie prostokąta, z główną salą modlitwy oświetloną przez pięć wielkich okien, umieszczonych w ścianie frontowej. Najprawdopodobniej posiadała wewnątrz dwie kondygnacje, w tym górną, może mieszczącą galerię dla kobiet, dostępną dzięki schodom wewnętrznym. Została zdewastowana 20 września 1939 r. wskutek pożaru spowodowanego przez Niemców. O wywołanie pożaru oskarżono Żydów i nałożono na gminę kontrybucję.

Znamy kilku rabinów posługujących w Kole. Lejzer bar Gedalia pełnił funkcję na początku XIX wieku. W 1820 r. pracował na rzecz gminy rabin Efraim Segal, syn rabina Josepha Haima, przewodniczącego sądu religijnego w Kaliszu. Wśród rabinów pierwszej połowy XIX w. był też Meir Orbach (1813–1878), który objął posadę w 1846 r., a w 1856 r. wyjechał do Jerozolimy. W drugiej połowie XIX w. pracowali w gminie: rabin Dawid Fligeltow (nosił przydomek „Gołębie skrzydła”) oraz rabin Awigdor Jehuda Dakwil. Ten drugi był znanym uczonym w Torze, interpretatorem Kabały, prowadzącym ascetyczne życie. Dobra znajomość żydowskiego prawa spowodowała jego popularność poza granicami miasta. Ostatnim rabinem w Kole był Chaim Dawid Zilber – Margolit, który służył społeczności żydowskiej od 1893 roku. Gdy wybuchła wojna był już w podeszłym wieku. Rabinowi udało się opuścić Koło. Wyjechał do krewnych w Lublinie, gdzie zmarł w 1940 roku. Był członkiem Rady Mędrców Tory w Polsce. Napisał wiele dzieł, ale tylko jedno zostało opublikowane w Lublinie. Pozostałe to rękopisy, które zaginęły podczas wojny.   

Po wojnie synagoga została zamieniona na magazyn, a następnie rozebrana. W 1989 r. Ziomkostwo Żydów z Koła w Izraelu postawiło pamiątkowy kamień z tablicą. Jego pomysłodawcą był Eliasz Zajde, który urodził się w Kole, przetrwał wojnę, a po 1956 r. wyjechał do Szwecji[1.1]. Treść napisu na pomniku, w językach polskim i hebrajskim, brzmi: „Synagogę dużą hitlerowcy zburzyli w roku 1939, mniejszą zamienili na punkt wysiedleń. W latach 1939–1943 hitlerowcy wysiedlili ok. 7500 Żydów z miasta Koła i okolicy do obozów męki i zagłady. Cześć ich wiecznej pamięci”. Nad tekstem umieszczono Gwiazdę Dawida oraz zarys budynków dawnych synagog.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Pakuła Z., Świat Eliasza, „Miasteczko Poznań” 2004, nr 2.