Wojska niemieckie wkroczyły do Końskowoli 15 września 1939 roku. Niemal od razu ludność żydowska została objęta nakazem prac przymusowych. Jesienią trafili tu przesiedleńcy z zachodniej Polski, a pod koniec grudnia 1939 r. – spora grupa Żydów wysiedlonych z Puław. Najprawdopodobniej przed styczniem 1940 r. w Końskowoli powołano Judenrat.  

Nie ma pewnej daty utworzenia getta. Badacze sugerują różne terminy, od końca 1940 do końca 1941 roku. Powstanie getta było zapewne dłuższym procesem, polegającym na koncentracji Żydów na niewielkim obszarze między Rynkiem a ul. Starowiejską, stanowiącym tradycyjną dzielnicę żydowską. Jesienią 1940 r. Niemcy rozkazali Żydom oznaczać mieszkania, w których żyli gwiazdą Dawida; prowadziło to do sporów z mieszkającą w tych samych budynkach ludnością chrześcijańską, kończących się z reguły przeprowadzką Żydów w rejon ul. Starowiejskiej. Także sami Niemcy przeprowadzali przesiedlenia, np. z ul. Ogrodowej, aby użyć tamtejsze budynki jako obóz pracy dla Żydów spoza Końskowoli.

W pierwszych miesiącach okupacji Żydzi mogli się swobodnie przemieszczać po miasteczku i poza jego granice, aby np. handlować z ludnością wiejską. Stopniowo jednak władze niemieckie powiatu puławskiego zakazywały Żydom opuszczania miejsca zamieszkania, aż w końcu październiku 1941 r. pojawił się odgórny zakaz przemieszczania się, wydany dla całego Generalnego Gubernatorstwa.

Zakaz oznaczał koniec pozyskiwania żywności oraz niezbędnych do życia przedmiotów. Doszło do głodu i rozprzestrzeniania się chorób. Judenrat nie był wstanie zapewnić odpowiedniej ilości żywności, ubrań oraz opału miejscowym Żydom, nie mówiąc o przesiedleńcach umieszczonych w obozie pracy. Szacuje się, że w styczniu 1942 r. w getcie końskowolskim więziono 1,4 tys. Żydów. Dopiero na początku 1942 r. Judenrat otworzył kuchnię ludową.

1 maja 1942 r. niemieccy żandarmi aresztowali członków Judenratu i rozstrzelali ich. Tydzień później, 8 maja żandarmeria z pomocą Ukraińców wywiozła Żydów z Końskowoli i okolicznych miasteczek do Puław, gdzie załadowano ich do pociągów jadących do niemieckiego nazistowskiego ośrodka zagłady w Sobiborze. W Końskowoli pozostawiono tylko 300–600 Żydów. 

W drugiej połowie maja 1942 r. do opustoszałego końskowolskiego getta trafiło ok. 1 tys. Żydów wysiedlonych ze Słowacji, w tym ok. 700 osób starszych oraz dzieci. Na początku czerwca 1942 r. dołączyło do nich kolejne 1,6 tys. Żydów, przede wszystkim z Bardejowa, Borowa i Medzilaborców. Od końca lata 1942 r. Niemcy używali Końskowoli jako getta zbiorczego, jednego z ośmiu w dystrykcie lubelskim. Panowały straszne warunki – przeludnienie, głód, tyfus, terror częstych inspekcji.

Na początku października 1942 r. do getta przyjechały oddziały policji, które ze wsparciem żandarmerii oraz Ukraińców z SS Trawniki zgromadziły wszystkich Żydów na placu. Spośród zebranych Żydów Niemcy wybrali 500–1000 wykwalifikowanych robotników, których zagnali do Puław, a stamtąd do obozów pracy w dystrykcie lubelskim. W Końskowoli pozostało 800–1100 osób, przede wszystkim kobiety, dzieci i starsze osoby. Niemcy zagnali ich do lasu w pobliżu drogi do Rudy i rozstrzelali. Pozostali zostali wywiezieni do niemieckich nazistowskich ośrodków zagłady w Sobiborze i na Majdanku. Dodatkowo tego dnia na ulicach miasteczka zostało zastrzelonych od 100 do 500 Żydów, w tym personel i pacjenci szpitala, którzy nie mogli dotrzeć o własnych siłach na zbiórkę.

Od wiosny do lata 1943 r. na terenie Końskowoli funkcjonowało jeszcze getto tranzytowe (szczątkowe), do którego trafili m.in. Żydzi deportowani z Warszawy oraz ujęci w czasie łapanek w lasach. 

Bibliografia

  • Crago L., Końskowola, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945, gen. ed. G. P. Megaree, vol. 2: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, p. A, red. M. Dean,

    Bloomington - Indianapolis, 2012, s. 654-657.

Drukuj