Pierwsze rodziny żydowskie pojawiły się w Końskowoli w połowie XVI wieku. W latach 1561–1562 w miasteczku działała drukarnia żydowska, należąca do Chaima syna Izaaka. Po 1640 r. kanclerz wielki koronny Tomasz Zamoyski podarował Żydom posesje w mieście. W 1661 r. w Końskowoli mieszkało 34 Żydów, stanowiąc 6,5% populacji. W 1712 r. Elżbieta Helena z Lubomirskich wydała przywilej umożliwiający dalsze osadnictwo.

W 1787 r. Końskowola liczyła 900 mieszkańców, w tym 461 Żydów (51%). W 1821 r. w Końskowoli mieszkało 1467 osób, w tym 693 Żydów (47%). Przed 1830 r. w rękach żydowskich znajdowało się 6 wytwórni wódek.

Pod koniec XVIII w. w mieście uformowała się samodzielna gmina, dysponująca własną synagogą i cmentarzem. Początkowo Żydzi utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła oraz arendy, a od XVIII w. byli także właścicielami licznych domów, placów i ogrodów. W okresie rozbiorów źródłem dochodów dla wielu rodzin stało się zaopatrywanie miejscowego garnizonu rosyjskiego.

Na przełomie XVIII i XIX w. ludność wyznania mojżeszowego stanowiła połowę mieszkańców miasta. Żydzi byli właścicielami wielu murowanych domów przy rynku i jego bezpośrednim otoczeniu, m. in. przy ul. Kurowskiej (dziś Lubelska). W rękach żydowskich arendarzy znajdowały się sklepy i szynk, mieszczące się w budynku ratusza, większość działających na terenie miasta browarów, gorzelnie, winiarnie, młyny oraz zajazdy. Żydowscy rzemieślnicy przodowali w garbarstwie, krawiectwie i kuśnierstwie. Od końca XIX w. w miasteczku działało kilka większych przedsiębiorstw prowadzonych przez Żydów, w tym kilka manufaktur wytwarzających kafle. Co najmniej od końca XIX w. przedstawiciele społeczności żydowskiej brali też aktywny udział w życiu publicznym, a jeszcze przed wybuchem I wojny światowej w Końskowoli założony został oddział Bundu.

W 1882 r. Końskowola liczyła 2776 osób, w tym 1535 Żydów (55%). W tym okresie w osadzie istniały dwie szkoły podstawowe. Do jednej z nich uczęszczało ok. 20 dzieci żydowskich. Zarówno Żydzi, jak i Polacy płacili składkę na utrzymanie szkoły w łącznej wysokości 49 rubli 56 kopiejek.

Przed I wojną światową, w 1908 r. Końskowola liczyła 4943 mieszkańców, w tym 2930 Żydów (59%).  W latach 1909–1910 w Końskowoli miejscowy przedsiębiorca Chaim Baer próbował założyć nowoczesną fabrykę włókienniczą. Przedsięwzięcie to nie doszło do skutku przez usterki, których dopatrzyła się inspekcja fabryczna.

W okresie międzywojennym Końskowola była osadą o charakterze rolniczym z drobnym rzemiosłem. Działał młyn motorowy, który początkowo należał do Żyda Mordko Finkielsztejna, po czym znalazł się w rękach firmy „J. Ulik i ska”. W 1921 r. Końskowola liczyła 1633 mieszkańców, w tym 876 Żydów (53%).

W okresie międzywojennym sytuacja Żydów w Końskowoli była bardzo trudna, a pogłębiający się kryzys ekonomiczny powodował stopniowe pogarszanie się warunków życia. Pod zarządem gminy znajdowała się murowana synagoga, zwana „Wielką”, odbudowana w 1921 r. ze zniszczeń wojennych, mała synagoga – będąca być może domem modlitwy, a także mykwa, rzeźnia rytualna i cmentarz[1.1]. Żydowscy kupcy i rzemieślnicy byli właścicielami większości istniejących w osadzie sklepów i zakładów usługowych. W Końskowoli kwitło życie polityczne – działały tu komórki wielu partii i organizacji, w tym różne ugrupowania syjonistyczne, Aguda oraz Bund. W drugiej połowie lat 30. XX w., na skutek pogłębiającego się kryzysu ekonomicznego i wzrostu nastrojów antyżydowskich doszło do wystąpień skierowanych przeciwko miejscowym Żydom.

We wrześniu–październiku 1939 r. Lubelszczyzna znalazła się pod okupacją niemiecką. Pod koniec 1940 r. Niemcy utworzyli w Końskowoli getto, w którym oprócz mieszkańców znaleźli się także uciekinierzy z innych ośrodków – łącznie około 2 tys. osób. Liczba ta zwiększyła się następnie do 2350 osób. 8 maja 1942 r. ok. 1,6 tys. więźniów getta zostało wywiezionych przez okupanta do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze.

W maju 1942 r. do Końskowoli przybyło ok. 3,5 tys. Żydów ze Słowacji. W ciągu miesiąca także oni zostali wywiezieni przez Niemców do obozu zagłady w Sobiborze. 

W październiku 1942 r. około 800–1100 osób, w tym głównie kobiet i dzieci, zostało rozstrzelanych w pobliżu nowego cmentarza na tzw. Brzezinkach, a pozostałych niezatrudnionych Niemcy wywieźli do obozu zagłady w Sobiborze. W maju 1943 r. działające na terenie Końskowoli obozy pracy zlikwidowano, a wszystkich pozostałych jeszcze przy życiu Żydów przeniesiono do innych obozów. 

Bibliografia

  • Dąbrowski R., Mniejszości narodowe na Lubelszczyźnie w latach 19181939, Kielce 2007.
  • Dzieje Końskowoli, red. R. Szczygieł, Lublin 1988.
  • Konskowola, [w:] Encyclopedia Judaica, red. F. Skolnik, M. Berenbaum, t. 12, Detroit – New York – San Francisco – New Haven – Waterville – London 2007, s. 654.
  • Konskowola, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t, 2, New York 2001, s. 654.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Archiwum Państwowe w Lublinie, Urząd Wojewódzki Lubelski 1918–1939, Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 815, k. 2; sygn. 730, k. 4.