13 listopada mija 75. rocznica likwidacji getta w Kurowie i jednocześnie też wyniszczenia Żydów kurowskich, którzy zamieszkiwali miasteczko od XVI wieku.

„W tym roku mija 75 lat od dramatycznych wydarzeń, kiedy 2,5 tysiąca kurowskich Żydów, naszych sąsiadów, Niemcy wywieźli do obozów zagłady. Przed wojną Żydzi stanowili ponad połowę mieszkańców Kurowa. To byli obywatele polscy żydowskiego pochodzenia”[1.1].

Stanisław Wójcicki, wójt Kurowa

Przed wybuchem wojny w 1939 r. Kurów zamieszkiwało 2571 Żydów na 4635 mieszkańców osady. Po wybuchu wojny społeczność żydowska zmniejszyła się o około 300 osób, które uciekły do innych miast. W styczniu 1940 r. na polecenie niemieckiego okupanta powstał Judenrat, a tzw. otwarte getto powstało wczesną wiosną 1941 roku. Latem 1941 r. uwięziono w nim ponad 1 tys. Żydów przewiezionych z getta warszawskiego.

Według różnych źródeł 8 kwietnia lub maja 1942 r. miała miejsce pierwsza akcja likwidacyjna getta w Kurowie. Osoby starsze i niedołężne rozstrzelano na miejscu, a pozostałych, głównie kobiety i dzieci, Niemcy wywieźli do Końskowoli, a stamtąd do obozu zagłady w Bełżcu lub Sobiborze. Następnie w lipcu 1942 r. Niemcy utworzyli niewielkich rozmiarów tzw. getto zamknięte, w którym umieszczono  45-50 Żydów, głównie mężczyzn. 13 listopada 1942 r. Niemcy dokonali ostatecznej likwidacji getta. Na nowym cmentarzu żydowskim przy ul. Blich w Kurowie zastrzelono 36 Żydów – ostatnich jego mieszkańców. (Więcej patrz: historia społeczności żydowskiej w Kurowie.)

12 września 2017 r. przy cmentarzu żydowskim w Kurowie odsłonięto pomnik w formie symbolicznego muru z czerwonej cegły, który upamiętnia ofiary Zagłady oraz tych, którzy starali się je ratować w okresie okupacji. Pomnik składa się z trzech pękniętych części. Ma to  przypominać o nieodwracalnym zniszczeniu dawnego życia w Kurowie, wraz z tymi, którzy je tworzyli, a także o zniszczeniu cmentarza przez niemieckiego okupanta. W część centralną wmurowano fragmenty macew z kurowskiego kirkutu – jedne z nielicznych materialnych śladów po żydowskich mieszkańcach miejscowości. Na dwóch jego bocznych częściach znalazły się tablice pamiątkowe. Inicjatywa upamiętnienia wyszła od samorządu, a została sfinansowana ze środków Stowarzyszenia Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce i Gminy Kurów.

W ramach uroczystości otwarto wystawę fotograficzną „Kurów lat międzywojennych XX w.”. Wyświetlono także amatorski film dokumentalny z 1932 r., przedstawiający życie i mieszkańców w Kurowie nakręcony przez Jacka Weisborda z USA, którego teść pochodził z Kurowa.

W uroczystości wzięli udział m.in. potomkowie ocalałych Żydów z Kurowa, przedstawiciele Ośrodka Brama Grodzka – Teatr NN oraz mieszkańcy gminy. O historii Żydów w Kurowie i ich Zagładzie przypomniał zgromadzonym podczas swojego przemówienia Wójt Gminy Kurów – Stanisław Wójcicki. W imieniu  Prezydenta RP Andrzeja Dudy kwiaty złożył wiceminister Wojciech Kolarski.

Martyna Rusiniak-Karwat

Artykuł napisany na podstawie:

  • Dzieje Żydów w Polsce i Kurowie, „O Nas” 2017, nr 7.
  • Crago L., Kurów, [w:] The United States Holocaust Memorial Museum. Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, t. 2: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, cz. A, red. M. Dean, Bloomington 2012, s. 665-667.
Drukuj

Przypisy