Niemiecki badacz dziejów Żydów, Marcus Brann przytoczył w książce Geschichte der Juden in Schlesien opinię, że do pierwszych pogromów Żydów na Śląsku doszło w 1163 r. w Kłodzku, Głubczycach i Opawie. Informacja ta nie znajduje jednak potwierdzenia w źródłach, a nawet sam Brann uważa ją za mało wiarygodną[1.1].

Na podstawie potwierdzonych w źródłach śladów obecności Żydów w Kłodzku można stwierdzić, że Żydzi mieszkali w Kłodzku już na początku XIV wieku. Wzmianki w księgach miejskich z tego okresu dowodzą, iż Żydzi bardzo mocno wpisali się w społeczeństwo Kłodzka. Byli właścicielami domów oraz prowadzili własne interesy w tym przede wszystkich zajmowali się lichwą. Wspólnota żydowska utrzymywała synagogę oraz cmentarz. Kłodzcy Żydzi cieszyli się względną tolerancją ze strony miejscowych władz. W porównaniu z sytuacją Żydów w innych miastach Śląska, kłodzcy Żydzi nie byli aż do końca XV w. obiektem prześladowań. Dopiero w 1492 r. doszło do wypędzenia Żydów z Kłodzka z powodu, jak to podaje kronika miasta, zbezczeszczenia hostii[1.2]. Odtąd Żydzi mogli przebywać w Kłodzku jedynie w celach handlowych bez stałego prawa pobytu. Przyjeżdżali na targi oraz dostarczali srebra do kłodzkiej mennicy.

Ok. 1800 r. Żydzi ponownie zaczęli osiedlać się w Kłodzku. Wg spisu z 1800 r. w mieście przebywało dwóch Żydów, a w 1816 r. ich liczba wzrosła do 16. Na mocy edyktu z dnia 11 marca 1812 r. ludność żydowska otrzymała prawo swobodnego osiedlania się na obszarze państwa pruskiego. Dotyczyło to także miasta Kłodzka. W 1825 r. w mieście żyło 57 Żydów, a w 1871 r. już 226. Mniej więcej w tym czasie wspólnota żydowska założyła cmentarz. W 1885 r. zbudowano synagogę według projektu architekta Alberta Graua. W następnych latach nastąpił jednak znaczny spadek liczebności. W 1910 r. w mieście żyło 150 Żydów.

Żydzi kłodzcy byli zintegrowani z resztą mieszkańców miasta. Byli właścicielami fabryk, kupcami, ale również pracowali jako lekarze czy adwokaci. Po dojściu Hitlera do władzy, po 1933 r., niektóre żydowskie rodziny zdecydowały się na emigrację. Wyjazdy nasiliły się po 1936 r. Wyjeżdżano do Wrocławia lub do krajów pozaeuropejskich. Odbierano im warsztaty, sklepy i domy. Podczas nocy kryształowej, z 9 na 10 listopada 1938 r., podpalono synagogę i zdemolowano wszystkie żydowskie sklepy. Ostatni żydowski sklep został poddany „aryzacji” w grudniu 1938 roku. W maju 1939 r. w Kłodzku mieszkało zaledwie 58 Żydów. Nielicznym udało się jeszcze potem wyjechać, resztę deportowano. Ci, którzy pozostali w Kłodzku, byli to Żydzi żyjący w mieszanych małżeństwach (Mischehe) lub dzieci urodzone w takich związkach (Mischling).

Po zakończeniu II wojny światowej, latem i jesienią 1945 r., w Kłodzku osiedliło się ok. 2300 uchodźców żydowskich, co stanowiło 4% wszystkich mieszkańców. Niewielką część tej społeczności stanowili potomkowie przedwojennych Żydów niemieckich (często z tzw. mieszanych rodzin) z Kłodzka, Wrocławia czy Berlina. W mieście powstał Komitet Niesienia Pomocy Żydom, który miał otoczyć opieką nowych mieszkańców Kłodzka. Utworzono lokalny Komitet Żydowski oraz Żydowskie Zrzeszenie Religijne, które z czasem przemianowano na Kongregację Wyznania Mojżeszowego. Od 1948 r. kłodzka społeczność żydowska miała własnego rabina, którym został Mojżesz Gelernter. Według danych z sierpnia 1946 r. powiat kłodzki zamieszkiwało 3790 Żydów, z czego 1630 w samym Kłodzku. Latem 1946 r. z Kłodzka repatriowano 52 niemieckich Żydów. 

Do końca 1949 r. w Kłodzku działały 3 spółdzielnie: spółdzielnia krawiecka „Atelier Mód” (zatrudniająca 28 osób), Spółdzielcza Przetwórnia Owoców (zatrudniająca 25 osób) i Spółdzielcza Wytwórnia Wyrobów Skórzanych przy pl. Bolesława Chrobrego 26. W Kłodzku funkcjonowała żydowska szkoła powszechna, do której uczęszczało 30 uczniów, pobierających naukę w klasach I–V. Pracowało w niej 3 nauczycieli, a językiem wykładowym był jidysz. Szkoła żydowska w roku szkolnym 1949/1950 została upaństwowiona i zamknięta, podobnie jak inne placówki kulturalne, społeczne i oświatowe prowadzone przez organizacje żydowskie. Od maja 1946 r. w Kłodzku istniał półinternat im. Janusza Korczaka oraz żydowskie przedszkole.

Pod koniec lat 40. XX w. liczba żydowskich mieszkańców Kłodzka znacznie się zmniejszyła na skutek emigracji nielegalnej oraz legalnej w ramach akcji Bricha. W październiku 1949 r. chęć wyjazdu zadeklarowało 260 osób z Kłodzka. W 1950 r. utworzono Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce (TSKŻ) z oddziałami lokalnymi, w tym również w Kłodzku. Do 1960 r. Kłodzko opuścili prawie wszyscy Żydzi. Według szacunków na początku lat 60. XX w. mieszkało tam już tylko 190 Żydów. Po 1968 r. kłodzki TSKŻ został rozwiązany. Wtedy też miała miejsce kolejna fala emigracji Żydów z Kłodzka.

 Nota bibliograficzna:

  • Glatz (Schlesien), [w:] Alicke K.-D., Lexikon der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum, t. 2, Gütersloh 2008, szp. 1481-1483 .
  • Przewodnik po świecie kłodzkich Żydów, Warszawa 2009.
  • Szaynok B., Osadnictwo żydowskie na Dolnym Śląsku 1945–1950, Wrocław 2000.
  • Szaynok B., Początki osadnictwa żydowskiego na Dolnym Śląsku po II wojnie światowej (maj 1945-styczeń 1946), „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1994-1995, nr 172-174, ss. 45–64.
  • Włodarczyk T., Einhorn I., Jamróg T., Dzieje społeczności żydowskiej w Kłodzku w XIX-XX w., Warszawa 2006.
  • Włodarczyk T., Juraschek A., Kierzkowska S., Przewodnik po świecie kłodzkich Żydów, Krzyżowa 2007.
Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Brann M., Geschichte der Juden in Schlesien, t. 1-6, Breslau 1896-1917.
  • [1.2] Glatz (Schlesien), [w:] Alicke K.-D., Lexikon der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum, t. 1, Gütersloh 2008, szp. 1482.