Podczas drugiej wojny światowej, w 1940 r. Niemcy utworzyli pierwszy obóz pracy przymusowej w obrębie współczesnego Kędzierzyna-Koźla. Początkowo sprowadzono do niego przymusowych robotników z Generalnej Guberni, do których później dołączyli więźniowie z Protektoratu Czech i Moraw, Francji i Włoch. Powstały także obozy jenieckie, w których przebywało prawie 2,5 tys. jeńców brytyjskich i francuskich. Pracowali oni w jenieckich batalionach budowlano-roboczych (Bau und Arbeitsbataillonen). Ogółem w kompleksie obozów przymusowej pracy przebywało ok. 45 tys. ludzi. Wśród więźniów znajdowali się także Żydzi.

Kompleks obozów pracy dzielił się na dwie zasadnicze części: Blechhammer północ i Blechhammer południe. W kompleksie północnym, znajdującym się w rejonie współczesnych dzielnic Blachownia i Sławięcice, więźniowie pracowali przy budowie fabryki benzyny syntetycznej Oberschlesische Hydrierwerke AG. Natomiast w kompleksie południowym, znajdującym się w regionie współczesnej dzielnicy Azoty i wioski Grabówka, więźniowie pracowali przy budowie fabryki benzyny syntetycznej I.G. Farbenindustrie A.G.

Zakłady odgrywały ważną rolę w produkcji benzyny syntetycznej dla III Rzeszy. Cały kompleks obozów pracy dzielił się na liczne mniejsze obozy:

Obozy należące do Blechhammer północ (Oberschlesische Hydrierwerke AG Blechhammer):  

  1. Firmenlager (obóz dla Niemców i kierowników technicznych innych narodowości, były trzy takie obozy w różnych miejscach);
    XVIII / 1581 / M w Blachowni na terenie boiska i PKS-u
    na Starej Blachowni od strony Blachowni i Otoku
  2. Mädchenlager (obóz pracy dla kobiet, znajdujący się w pobliżu Blachowni);
    1539 naprzeciwko dzisiejszej szkoły podstawowej Nr. 10 w Blachowni, różnej narodowości miedzy innymi Dunki
    po wojnie używany jako magazyn,
    od lat 60-tych jako kościół katolicki
  3. Blechhammerlager (obóz pracy przymusowej dla Polaków i Rosjan);
    obóz pomiędzy Blachownią i Starą Blachownią przy tzw. Otoku (małym akwenie)
    obóz nazywany również Jugendlager (dla młodzieży) do pierwszego bombardowania przez Amerykanów, młodzież przeniesiono wtedy w okolice Głuchołaz
  4. Kanallager BAB-21 (obóz jeńców wojennych dla żołnierzy w wojsku brytyjskim między innymi z Nowej Zelandii, Palestyny i Indii - bataliony pracy przymusowej BAB – Bau und Arbeitsbataillonen, jeńcy pochodzili z obozu jenieckiego Stalag VIII-B w Łambinowicach);
        E/3 nazywany przez John-a Borrie-go (lekarza z Nowej Zelandii)
    do 13..06.1943 dowódcą obozu był Książę Waldemar zu Hohenlohe
  5. Wiesenlager X/1573/M (obóz jeńców wojennych rosyjskich, polskich, brytyjskich, belgijskich, jugosławiańskich i Bułgarów);
  6. Bordel Barake 987 dom publiczny z kilkunastoma Polkami i Ukrainkami dla obozu brytyjskiego
  7. Waldlager (obóz Włochów; Przebywali w nim Rosjanie, Polacy, Francuzi, Bułgarzy i Czesi.);
  8. Strafgefangenenlager XVI/1579/M (Wśród więźniów tego obozu najliczniejsi byli Rosjanie, Polacy i Francuzi.);
  9. Lagerehrenforst (obóz dla jeńców wojennych polskich, Czechów i Jugosłowian, znajdował się w Sławięcicach);
  10. Meisterlager (obóz dla kierowników i specjalistów technicznych);
  11. Justizstrafgefangenenlager XV/1578/M dla więźniów skazanych sądownie (Przebywali w nim Rosjanie, Polacz, Francuzi, Belgowie, Włosi, Czesi i inni.);
  12. AEL Arbeitserziehungslager (karny obóz dla podejrzanych o uchylanie się od pracy lub naruszenie dyscypliny obozu);
  13. Dorflagerwest (obozy pracy przymusowej dla więźniów z Ukrainy, Polski i Jugosławii);
  14. Unruhelager (karny obóz pracy);
  15. Dorflager (obóz pracy dla Niemców) w którym przez pewien czas przebywali Żydzi a także cywilni robotnicy przymusowi z Polski, Zwiąsku Radzieckiego i Czech;
  16. Ehrenforstlager (obóz Sławięcice) przeznaczony dla robotników przymusowzch z Polski, Czech i Jugosławii
  17. Bahnhofslager (obóz koncentracyjny dla wszystkich narodowości, głównie Polaków);
  18. Judenlager (obóz koncentracyjny dla Żydów różnego pochodzenia);
    1 kwietnia 1944 obóz ten został podporządkowany obozowi koncentracyjnemu Oświęcim III, stając się jednym z jego podobozów.
  19. Mädchenlager (obóz pracy przymusowej dla kobiet, znajdujący się w pobliżu Sławięcic);
  20. Schleusenlager (obóz pracy dla więźniów francuskich, znajdujący się w Sławięcicach);
  21. Krankenhaus (szpital dla pracowników polskich i Niemców);[1.1].

Obozy należące do Blechhammer południe (IG Farben-Industrie):

  1. Donaulager (obóz dla pracowników przy budowie kanału Odra/Dunaj)[1.1.1].

Więźniowie byli podzieleni na grupy robocze liczące od 100 do 200 osób zwane komandami. Zatrudniały ich różne firmy budowlane pracujące na zlecenie kierownictwa (Oberschlesische Hydrierwerke AG: inż. Josenhans, dr. Hecker oraz Riedmüller) budowy zakładów. Grupa robocza więźniów zatrudniona przez daną firmę przeważnie tworzyła jedno komando. Ogółem na terenie zakładów pracowało kilkadziesiąt komand. Na podstawie zatrudniających więźniów podobozu Blechhammer oraz niektórych oddziałów, w których więźniowie pracowali:

Komando nr 2 Firma      Beton und Monierbau
„                „ 6   „          Krause
„                „ 9   „          Uhde
„                „ 11 „          Boswan und Knauer
„                „ 14 „          Fuchs (Isolierbetrieb)
„                „ 15 „          Rösner
„                „ 17 „          Asphaltbau Gesellschaft
„                „ 20 „          Alex und Sohn
„                „ 20 „          Wieacker
„                „ 21 Oddział Kraftwerk
„                „ 22 Firma    Niedruck
„                „ 23 Oddział Hydrierung
„                „ 24 „          Schwelerei
„                „ 25 Firma   AEG Gleiwitz
„                „ 27 Oddział Bau 408
„                „ 28 „          Betriebskontrolle
„                „ 29 Firma   Henner
„                „ 30 „          Holzwerkstatt OHW
„                „ 32 „          Kurt Hein
„                „ 33 „          Redemann
„                „ 36 „          Dickerhoff und Wydmann
„                „ 40 „          Peters
„                „ 42 „          Schreck
„                „ 49 „          Pook und Grün
„                „ 55 „          Przybilla

Wykonawcami robót inwestycyjnych oraz dostawcami maszyn i urządzeń były firmy: Siemens, Lurgi, Humbolt, Demag i inne specjalistyczne.

Na wiosnę 1942 r. w rejencji opolskiej i katowickiej znajdowało się 40 obozów przymusowej pracy dla Żydów – Zwangsarbeitslager (ZAL). Pracę śląskich Żydów organizował Specjalny Pełnomocnik Reichsfuhrera SS i Szef Niemieckiej Policji d/s Zatrudniania Obcych Narodowości na Górnym Śląsku, Albrecht Schmelt. Na czele sztabu Szchmelta stanął SS-Sturmbahnfuhrer Linder, który zajął się tworzeniem sieci obozów pracy na Górnym i Dolnym Śląsku[[refr:"nazwa"|Śladami Żydów z Zagłębia Dąbrowskiego. Wspomnienia, red. B. Ciepiela, M. Sromek, Będzin 2009, s. 24.]]. 17 czerwca 1942 r. utworzyli oni obóz pracy przymusowej dla Żydów w Blachowni Śląskiej (Judenlager), w pobliżu stacji kolejowej w Sławięcicach.

W lipcu 1942 r. dotarł tutaj pierwszy transport z grupą 400–500 żydowskich robotników z getta w Terezinie. Bardzo szybko obóz Blechhammer stał się największym obozem pracy dla Żydów w rejencji opolskiej i katowickiej. Więziono w nim ponad 4 tys. osób (w tym ok. 200 kobiet)[[refr:"nazwa"|K. Świerkosz, Żydzi w obozach hitlerowskich na Śląsku Opolskim podczas II wojny światowej [w:] 45. rocznica powstania w getcie warszawskim (1943–1988), materiały z sesji popularnonaukowej, Opole 1988, s. 101.]].

Obóz składał się z 25 baraków więziennych, otoczonych betonowym, czterometrowym murem z zasiekami. Obozu strzegło dziewięć wież strażniczych. Na jego teren prowadziły dwie bramy: Brama Pierwsza, przyległa do drogi wychodzącej na współczesną ulicę Spacerową, oraz Brama Druga, prowadząca do obozu załogi SS.

Więźniowie pracowali przy rozbudowie zakładów chemicznych i budowie dróg leśnych na dwie zmiany, po 12 godzin dziennie, także w niedziele. Niewolnicza praca była wyczerpująca. Wolny czas wypełniano apelami i bezwzględną selekcją więźniów. Chorych, wycieńczonych i niezdolnych do dalszej pracy odsyłano do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Powodowało to ukrycie rzeczywistej śmiertelności w obozie. Na miejsce odesłanych sprowadzano nowe kontyngenty Żydów. Warunki bytowe i higieniczne ulegały stałemu pogarszaniu. Strażnicy byli brutalni, a w obozie panował terror[[refr:"nazwa"|K. Świerkosz, Żydzi w obozach hitlerowskich na Śląsku Opolskim podczas II wojny światowej [w:] 45. rocznica powstania w getcie warszawskim (1943–1988), materiały z sesji popularnonaukowej, Opole 1988.]].

Komendantami obozu byli:

  • SS-Lagerführer Heidrich Schwarz;
  • Erich Hoffmann – po wojnie osądzony i skazany na karę śmierci. Karę wykonano 26 maja 1948 r.

Jesienią 1942 r. w obozie szalał tyfus. Ok. 120 więźniów odesłano wówczas do obozu Auschwitz.

Mordercza wielogodzinna praca, głód, brak opieki lekarskiej i okrucieństwo strażników powodowały, że w obozie panowała duża śmiertelność. Równocześnie możliwości uzupełniania siły roboczej kolejnymi transportami Żydów z Zagłębia Dąbrowskiego skończyła się, ponieważ większość tamtejszych gett została już zlikwidowana. W tej sytuacji SS-Brigadenführer Schmelt latem 1942 r. przedstawił problem braku siły roboczej Ministrowi Zbrojeń III Rzeszy, Albertowi Speerowi. Przy jego poparciu uzyskał zgodę Ministra Spraw Wewnętrznych SS-Reichsführera Heinricha Himmlera na dodatkowy kontyngent 10 tys. Żydów, który miał być pobrany z transportów kolejowych jadących z Francji (z obozu przejściowego Drancy), Holandii (z obozu przejściowego Westerbork) i Belgii (z obozu przejściowego Mechelen) do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Transporty były zatrzymywane na stacji kolejowej w Koźlu, gdzie przedstawiciele Głównego Urzędu Gospodarczego SS dokonywali selekcji Żydów. Zdarzały się częste przypadki wymiany zwłok zmarłych w obozie na żywych Żydów[[refr:"nazwa"|K. Świerkosz, Żydzi w obozach hitlerowskich na Śląsku Opolskim podczas II wojny światowej [w:] 45. rocznica powstania w getcie warszawskim (1943–1988), materiały z sesji popularnonaukowej, Opole 1988, s. 102.]].

Lp. Obywatelstwo Więźniowie Więźniowie
    liczba %
1. polskie 694 70,7
2. holenderskie    
3. belgijskie (razem z 2.) 75 7,5
4. niemieckie 62 6,3
5. francuskie 23 2,4
6. rumuńskie 16 1,6
7. węgierskie 8 0,8
8. rosyjskie 4 0,4
9. słowackie 3 0,3
10. tureckie 3 0,3
11. jugosłowiańskie 2 0,2
12. bułgarskie 1 0,1
13. greckie 1 0,1
14. czeskie 1 0,1
15. litewskie 1 0,1
16. bezpaństwowe (staatslos) 90 9,1
  Razem 984 100
Przynależność państwową więźniów ilustruje poniższe zestawienie:

Tabelę sporządzono na podstawie 984 zachowanych ankiet personalnych (Häftlingsperonalbogen) więźniów podobozu Blechhammer.

Na przełomie 1943/1944 zakłady benzyny syntetycznej w Blachowni Śląskiej wystąpiły o utworzenie przy fabryce filii obozu koncentracyjnego. W związku z tym 1 kwietnia 1944 r. tutejszy obóz przekształcono w podobóz Auschwitz-Birkenau. Podobóz przyjął nazwę Arbeitslager Blechhammer.

Obóz koncentracyjny składał się z czterech części:

  1. Judenlager (Żydzi z całej Europy) – znajdował się w centralnej i południowej części obozu, przyległej do torów kolejowych;
  2. Judenlager (obóz dla kobiet żydowskich) – w południowo-zachodnim krańcu obozu;
  3. Bahnhofslager (obóz koncentracyjny dla wszystkich narodowości, głównie dla Polaków) – niewielki obóz położony w północnej części;
  4. SS Lager (wydzielona część dla załogi SS) – znajdował się w centralnej części obozu, pomiędzy Judenlager i Bahnhofslager.

Obóz zajmował obszar o wymiarach 230 x 290 metrów. W południowo-wschodnim krańcu obozu wybudowano krematorium. Ocenia się, że spalono w nim zwłoki ok. 1500 zmarłych więźniów[1.1.1]. Dostęp do obozu był ściśle zabroniony dla wszystkich więźniów z innych obozów przymusowej pracy kompleksu obozowego Blechhammer.

Komendantem obozu był SS-Hauptsturmfuhrer Otto Brossmann.

Na wiosnę 1944 r. do obozu dotarły transporty z żydowskimi robotnikami z likwidowanych obozów pracy przymusowej Zwangsarbeitslager w rejencji opolskiej. Więźniów zatrudniono przy budowie zakładów chemicznych w Blachowni.

Gdy w lipcu 1944 r. rozpoczęły się amerykańskie bombardowania zakładów chemicznych w Kędzierzynie-Koźlu, więźniowie przystąpili do budowy schronów przeciwlotniczych. Ocenia się, że w obozie zamordowano co najmniej 248 więźniów (osobną liczbę ofiar obozu stanowią wycieńczeni z pracy, chorób i głodu)[1.2].

Gdy zimą 1944/1945 nastąpiło załamanie się frontu wschodniego, władze hitlerowskie podjęły decyzję o ewakuacji obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau i wszystkich jego filii w rejonie Górnego Śląska. Ewakuację więźniów rozpoczęto w ostatniej chwili i przekształciła się ona w paniczną ucieczkę oprawców, którzy pędzili przed sobą swoje ofiary. Strażnicy SS, aby wymusić kontynuowanie marszu, stosowali bezwzględny terror wobec wycieńczonych. Panował wówczas bardzo silny mróz, często pojawiały się zamiecie śnieżne. Więźniowie byli pozbawieni żywności, odpowiedniej odzieży, często poruszali się boso. Nocowali w szopach albo pod gołym niebem. Był to prawdziwy "marsz śmierci". Esesmani konwojujący kolumny pieszych (każda z nich po 500 osób) zabijali słabych i wyczerpanych, którzy nie nadążali za resztą. Zdarzało się, że zabijano więźniów, którzy zatrzymali się jedynie dla załatwienia swoich potrzeb fizjologicznych albo poprawienia obuwia. Aby nie niepokoić mieszkańców odgłosem strzałów, esesmani zabijali swoje ofiary, bijąc je po głowach kolbami karabinów. Za kolumnami więźniów podążały tzw. komanda egzekucyjne (Nachkommando), które dobijały żyjących jeszcze więźniów.

W dniach 19–21 stycznia 1945 r. obóz Arbeitslager Blechhammer stał się miejscem koncentracji dla kolumn więźniów ewakuowanych z Oświęcimia, Gliwic i Jaworzna.

Aby zmusić wycieńczonych więźniów do dalszego marszu na Zachód, strażnicy zagrozili spaleniem całego obozu i jednocześnie obiecali dostarczenie żywności tym więźniom, którzy zdecydują się na dalszy marsz i wyjdą z obozu. Przed bramę obozową podstawiono wówczas samochód ciężarowy, z którego wydano niewielką ilość chleba i kiełbasy. Część więźniów opuściła wtedy obóz i w kolumnach skierowała się w stronę Kędzierzyna. W obozie pozostało ok. 4000 więźniów.

W niedzielę 21 stycznia 1945 r. załoga SS zarządziła ok. godz. 11-tej ostatni apel więźniów Arbeitslager Blechhammer. Po apelu wyprowadzono wszystkich więźniów i skierowano w kolumnach w stronę Kędzierzyna. Marsz trwał 14 dni. Według relacji esesmanów z eskorty podczas "marszu śmierci" zamarzło, zginęło z głodu albo zostało zastrzelonych ok. 1000 więźniów. W skład Nachkommando z Arbeitslager Blechhammer wchodziło czterech SS-manów: Klipp, Schmidt, Heger i Pitz. Ich zadaniem było dobijanie niezdolnych do dalszego marszu [[refr:"nazwa"|K. Świerkosz, Żydzi w obozach hitlerowskich na Śląsku Opolskim podczas II wojny światowej [w:] 45. rocznica powstania w getcie warszawskim (1943–1988), materiały z sesji popularnonaukowej, Opole 1988, s. 107–108.]].

W Arbeitslager Blechhammer pozostało kilkuset wycieńczonych więźniów, którzy odmówili dalszego marszu. 22 stycznia 1945 r. w południe na teren obozu wkroczyli esesmani. Jeden z nich, Schindler, obrzucił granatami barak kobiecy, który spłonął. Wywołało to panikę wśród pozostałych więźniów. Do uciekających ogień otworzyli strażnicy z wież strażniczych i od strony bramy głównej. Zginęło kilkudziesięciu więźniów.

Obóz został wyzwolony przez wojska sowieckie 26 stycznia 1945 r. Zastano w nim ok. 200 żywych więźniów[[refr:"nazwa"|K. Świerkosz, Żydzi w obozach hitlerowskich na Śląsku Opolskim podczas II wojny światowej [w:] 45. rocznica powstania w getcie warszawskim (1943–1988), materiały z sesji popularnonaukowej, Opole 1988, s. 108.]].

Według Urzędu Miejskieg Kędzierzynie-Koźlu zgineło w Blachowni Śląskiej 3 czerwonoarmistów:

  1. Korniejew Siergiej Maksimowicz (ur. 1899 Region Kustanai., rn Fedorovsky, zm. 09.lutego 1945 roku w Blachowni) rekrutowany w Kazachstanie ZSSR do 314. Dywizja Piechoty.
  2. Trojan Wasilij Emeljanowicz (Троян Василий Емельянович, ur. 1912 roku Północny region Kazachstanu., gminy Poludinsky, Leninsky s / s, zm. 31.stycznia 1945 roku w Blachowni) rekrutowany w Kazachstanie ZSSR do 314. Dywizja Piechoty.
  3. Kuzowatkin Iwan Trofimowicz (Кузоваткин Иван Трофимович, ur. 1911 w Dombrovska, zm. 17. sierpnia 1945 roku w Blachowni) rekrutowany w Sławięcicach - prawdopodobnie jeden z więźni.

Na terenie dawnego obozu zachowało się kilka wieży strażniczych, ogrodzenie, budynek krematorium i plac apelowy. W miejscu masowych egzekucji w 1968 r. wystawiono pomnik. W 2004 r. decyzją Rady Miejskiej wystawiono tablicę informacyjną z opisem w językach angielskim, hebrajskim i polskim.

Budynek krematorium jest wpisany do rejestru zabytków pod nr 2059/80 z 31.12.1980.

 

Zobacz także:

  • Stowarzyszenie Blechhammer 1944
  • 65. Rocznica wyzwolenia obozu Blechammer
  • Kędzierzyńsko-Kozielskie Forum Historyczne
  • Arbeitslager Blechhammer

 

Źródła:

Bibliografia:

    • M. Dejean, Avoir vingt ans dans les camps nazis, (ISBN 2-84367-014-4) p69-p106.
    • Témoignage d'Herman Idelovici, Automne 42, vidéogramme, CRDP de Nice.

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] http://fr.wikipedia.org/wiki/Blechhammer [stan na 14 V 2010].
  • [1.1.1] [a] [b] http://fr.wikipedia.org/wiki/Blechhammer [stan na 14 V 2010].
  • [1.2] D. Kisielewicz, Hitlerowskie obozy pracy przy zakładach chemicznych w Kędzierzynie i Blachowni Śląskiej podczas II wojny światowej [w:] Szkice kędzierzyńsko-kozielskie, 1985, t. 1, s. 95.