Pierwsze wzmianki o Żydach żyjących w Kluczborku pochodzą z 1414 roku.

Jednakże intensywne osadnictwo żydowskie rozpoczęło się dopiero w połowie XVIII w. W 1748 r. w mieście mieszkał jeszcze tylko jeden Żyd. Źródła z 1751 r. wspominają o Żydach żyjących w Kluczborku, nie podają jednak żadnych danych liczbowych. Natomiast już w 1772 r. w Kluczborku żyło 24 Żydów. W 1787 r. ich liczba zmalała do 19 (0,9% ogółu mieszkańców).

W 1809 r. w Kluczborku żyło z kolei 54 Żydów, którzy stanowili 2,2% ogółu mieszkańców. W 1840 r. założono pierwszy dom modlitwy. W 1845 r. w mieście mieszkało już 158 Żydów, którzy stanowili 4,3% ogółu. W 1848 r. gmina żydowska w Kluczborku uzyskała osobowość prawną. W tym czasie nie posiadała jeszcze własnej synagogi ani cmentarza. Ciekawostką jest, że w Kluczborku do 1848 r. obowiązywał oficjalny zakaz osiedlania się Żydów. Kluczborskim Żydom udzielano jednak licznych specjalnych zezwoleń, wydawanych najczęściej kupcom i osobom zamożnym. W 1856 r. w Kluczborku w prywatnym budynku przy ul. Damrota otworzono dom modlitwy. Od 1860 r. działała Chewra KadIsza. W 1861 r. żyło tu już 304 Żydów (7% ogółu mieszkańców).

Żydowski kupiec z Kluczborka, Simon Cohn, zaopatrywał armię pruską podczas wojny z Austrią w 1866 r. i Francją w latach 1870–1871. Zyskał on przychylność pruskich władz i otrzymał tytuł tajnego radcy komercjalnego. W 1872 r. przeniósł się do Berlina, a Kluczborkowi podarował plac pod budowę gimnazjum (ul. Opolska). Ufundował także stypendium dla biednych uczniów z tego gimnazjum. 3 września 1883 r. Simon Cohn otrzymał tytuł honorowego mieszkańca Kluczborka.

Kluczborscy Żydzi byli społecznością mocno zasymilowaną z otoczeniem niemieckim. W 1868 r. do kluczborskiej Wyższej Szkoły Mieszczańskiej (Höhere Bürgerschule) uczęszczało 51 uczniów żydowskich (na 160 uczniów ogółem – 31,9%). Żydzi zaliczali się już wówczas do zamożniejszych i lepiej wykształconych mieszkańców miasta. W 1869 r. żyło tu 406 Żydów, stanowiąc 3,8% ogółu mieszkańców. W owym czasie w całym powiecie żyło 763 Żydów (2% ogółu)[1.1].

W 1872 r. powstał Związek Górnośląskich Gmin Synagogalnych (Oberschlesische Synagogen-Gemeinden), w skład którego wchodziła kluczborska gmina żydowska.

W 1885 r. w kluczborskim gimnazjum uczyło się 34 Żydów (na 157 uczniów), a w 1888 r. wśród dziesięciu abiturientów było pięciu Żydów. W 1886 r. w Kluczborku wybudowano synagogę i szkołę żydowską. Pod koniec XIX w. zaczęły aktywnie działać środowiska antysemickie, które wydawały periodyk „Kreuzberger Nachrichten”.

Po zakończeniu I wojny światowej Żydzi ze Śląska decydowali się na emigrację na Zachód, najczęściej do większych ośrodków miejskich w Niemczech. Proces ten dotyczył także Kluczborka.

W plebiscycie z 20 marca 1921 r. w Kluczborku oddano 37 957 (95,6%) głosów za pozostaniem miasta w Niemczech i to zadecydowało o wyniku plebiscytu.

W 1923 r. w Kluczborku żyło 176 Żydów, a w całym powiecie kluczborskim – 371. W 1928 r. otworzono nowy cmentarz żydowski. W tym czasie swoją działalność rozpoczęło Stowarzyszenie Żydowskich Weteranów Wojennych z I wojny światowej. W mieście działała także organizacja syjonistyczna.

Akcję bojkotu antyżydowskiego przeprowadzono – podobnie jak w całych Niemczech – w sobotę 1 kwietnia 1933 r. Antysemickie ustawy oraz nasilające się incydenty spowodowały wzrost emigracji żydowskiej z Kluczborka. Większość Żydów wyjeżdżała do zachodniej Europy albo Stanów Zjednoczonych. W 1933 r. w mieście żyło 275 Żydów, a w 1936 r. – już tylko 63.

W Kluczborku podczas „nocy kryształowej" naziści spalili synagogę. Zdemolowano także wszystkie sklepy żydowskie w mieście, a towary wyrzucono na ulicę. Pobito również wielu Żydów.

Przez ciągłe represje antyżydowskie większość Żydów wyjechała z Kluczborka. Przeprowadzony w maju 1939 r. spis powszechny wykazał, że w mieście mieszkało jeszcze 52 Żydów i 25 osób o mieszanym pochodzeniu (tzw. mieszańcy żydowscy, niem. Mischlinge)[1.2]. W listopadzie 1942 r. w Kluczborku mieszkał tu już tylko jeden Żyd (jego los nie jest znany).

Po II wojnie światowej społeczność żydowska w Kluczborku nie zdołała się odbudować. Większa grupa Żydów w regionie osiedliła się jedynie w Opolu.

 

Bibliografia

  • Arczyńska A., Żydzi w Powiecie Kluczborskim, „Kurier Kluczborski” 1999, nr 4.
  • Baj J., Spotkania z historią. Synagoga, „Kurier Kluczborski” 1992, nr 1.
  • Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008.
  • Cimała B., Kluczbork. Dzieje miasta, Opole 1992.
  • Kreuzburg, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, t. II, s. 677.
  • Maser P., Weiser A., Juden in Oberschlesien, Berlin 1992.
  • Stefańczyk K., Żydzi w Kluczborku, „Kurier Kluczborski" 2001, nr 5.
  • Wodziński M., Hebrajskie inskrypcje na Śląsku XIIIXVIII wieku, Wrocław 1996.

 

 

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Kluczborek, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV, Warszawa 1883, ss. 164–165 [online] http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/165 [dostęp: 18.10.2014].
  • [1.2] Archiwum Państwowe w Opolu, zespół: Gestapo Oppeln, szuflada 12.