Pierwszym znanym z imienia kaliskim rabinem był Michoel – wzmianka o nim pochodzi z 1427 roku.

Dużą sławą wśród Żydów cieszył się Abraham Abel ha-Lewi Gombiner, urodzony w 1636 r. w Gąbinie. Jego rodzice zginęli w 1648 r. w powstaniu Chmielnickiego. Abraham udał się na nauki na Litwę, a następnie osiadł w Kaliszu, gdzie objął przewodnictwo w jesziwie, został też dajanem. Jego najbardziej znanym dziełem jest Magen Abraham (Dyhernfurth 1692), komentarz do jednej z części kodeksu Szulchan Aruch, ceniony przez uczonych w Polsce i Niemczech[1.1]. Więcej na temat życia Gombinera patrz w haśle Magen Abraham.

Inny słynny uczony, a także śpiewak, wybitny bibliograf i wydawca Szabtaj (Szapse) Bass, zwany Meszorerem (1641 Kalisz – 1718 Krotoszyn) w 1655 r. opuścił rodzinne miasto i dotarł do czeskiej Pragi, gdzie został przyjęty do chóru starej bożnicy. Tutaj uczył się pod kierunkiem swojego brata Jakuba przedmiotów judaistycznych i języków obcych. W latach 1674–1679 odwiedził wszystkie ważniejsze żydowskie centra kulturalne w Polsce, Niemczech i Holandii. Po podróży osiedlił się w Amsterdamie. W 1680 r. zakończył swoje główne dzieło pt. Siftej Jeszenim (Stare słowa), które stało się podwaliną bibliografii hebrajskiej (wymienił w swojej pracy 2200 hebrajskojęzycznych dzieł w porządku alfabetycznym). Był także autorem wstępu do dzieła Mojżesza Sertelsa dotyczącego gramatyki języka jidysz pt. Bor Mosze[1.2]. W 1689 r. założył w Brzegu Dolnym księgarnię i następnie drukarnię. Wydał w niej m.in. dzieło Abrahama Gombinera Magen Abraham.

W 1681 r. naczelnym rabinem w Kaliszu został Jehuda Rabi, zwany Riban (1624–1696). Zanim przybył do Kalisza, pełnił funkcje naczelnego rabina w Tarnowie, Olkuszu, Sinawie i Tomaszowie Mazowieckim. Jehuda był rektorem kaliskiej jesziwy. Wykładał w niej Gemarę. Uprawiał kabałę praktyczną; według jej nauk spisał tzw. Rodał Osobisty (zwoje Pięcioksięgu na własny użytek), wprowadzając zmiany ortografii wedle stworzonego przez siebie systemu. Rodał przechowywany w kaliskiej Wielkiej Bóżnicy był czytany raz w roku na bimie podczas święta Szawuot. Riban został pochowany na starym cmentarzu żydowskim w Kaliszu.

Szlomo Eiger (1787–1852) funkcję rabina w Kaliszu pełnił w latach 1835–1840. Należał do przeciwników chasydyzmu. Ceniono go jako talmudystę, znawcę nauk judaistycznych. W okresie sprawowania urzędu w Kaliszu zajmował się kwestiami społecznymi, m.in. przyczynił się do otwarcia w 1835 r. 3-klasowej nowoczesnej szkoły dla żydowskich dzieci. Wyraził także zgodę na pracę chrześcijańskich robotników w soboty w żydowskich fabrykach. W 1840 r. został rabinem w Poznaniu. Po zgonie rabina Rogalera (patrz niżej) wybrano go ponownie na rabina w Kaliszu. Zmarł podczas podróży. Napisał m.in. Uwagi i korekty Rabiego Szlomo Eigera (Wilno 1832).

Elijahu (Eliasz) Rogaler (?–1830) jako rabin przewodził kaliskiej gminie żydowskiej w latach 1840–1850, a wcześniej pełnił tę funkcję na Litwie. Nosił zaszczytny tytuł gaona. Uznawano go za wybitnego talmudystę. Wprowadzał jednak archaiczne przepisy, które budziły wiele kontrowersji. Zakazał czytania Tory (Pięcioksięgu) i rodału byłego rabina kaliskiego Ribana. Po śmierci pochowano go na starym cmentarzu żydowskim w Kaliszu. W 1850 roku w Warszawie wydano księgę Rogalera pt. Jad Elijahu (Ręka Eljasza).

Jednym z najwybitniejszych rabinów kaliskich XIX w. był Cwi Hirsz Chajes, wybrany na rabina w 1852 r., twórca kilku znaczących rozpraw talmudycznych oraz studium o filozofii Majmonidesa. Posługę rabiniczną w XIX w. pełnili także: Salomon ben Akiba Eger, Elijah Roselaar i Meir Auerbach.

Czołową osobowością w religijnym życiu przedwojennego Kalisza stał się Jechaskiel Lipszyc (1856–1932) – rodem spod Kowna, poeta, pisarz i działacz społeczny. Był synem Hilela i Chai z domu Natkin. Do Kalisza przybył w 1906 r. na prośbę władz gminy kaliskiej. Był znanym na całym świecie rabinem i kaznodzieją, uznawanym zarówno w środowiskach ortodoksyjnych jak i postępowych Żydów. Jego główne dzieło rabiniczne to Hamidrasz Wehamaase, zawierające komentarze do Pięcioksięgu. W Kaliszu Lipszyc zajął się działalnością społeczną na rzecz najuboższych członków społeczności żydowskiej. Zabiegał o lepsze warunki lokalowe i higieniczne, zajmował się edukacją biednych i osieroconych dzieci żydowskich. Na początku I wojny światowej przebywał za granicą. Wróciwszy do Kalisza, stanął na czele Komitetu Ratunkowego, dla którego zebrał w Stanach Zjednoczonych dużą sumę pieniędzy. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości został wybrany do Rady Miejskiej. Był zwolennikiem odbudowy żydowskiej siedziby narodowej w Palestynie, choć nie angażował się politycznie. Utrzymywał kontakty z naczelnym rabinem Palestyny Kookiem. Wszedł w skład prezydium Agencji Żydowskiej w Paryżu. Pełnił także funkcję prezesa Krajowego Związku Rabinów w Polsce. W 1930 r. napisał przedmowę do Pinkasu – kronikarskiej księgi pamiątkowej gminy żydowskiej w Kaliszu. Działał w organizacjach charytatywnych, m.in. był honorowym przewodniczącym organizacji Linat ha-Cedek. Jego autorytet nie dopuszczał do ostrych konfliktów w gminie żydowskiej i poza nią. Został pochowany na nowym cmentarzu żydowskim w Kaliszu.

Ostatnim rabinem Kalisza był Mendel Menachem Alter (1877–1943), wybrany na urząd naczelnego rabina miasta Kalisza w 1937 roku. Był synem sławnego cadyka z Góry Kalwarii, Jehudy Lejba Altera, a jego wybór był efektem wzrostu wpływów chasydów Ger. Jeszcze w 1935 r., po śmierci rabina Lipszyca, otrzymał funkcję prezesa Związku Rabinów w Polsce. Alter wszedł w skład Rady Uczonych Talmudystów i kierownictwa Agudy. W 1937 r. zwołał do Warszawy nadzwyczajny zjazd rabinów w Polsce w związku z ograniczeniem przez ustawę sejmową uboju rytualnego. Po napaści Niemiec na Polskę, 2 września 1939 r. wyjechał z Kalisza do Warszawy. W trakcie okupacji niemieckiej został wywieziony z getta warszawskiego do niemieckiego nazistowskiego obozu Auschwitz-Birkenau, gdzie zginął.

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Gombiner, Abraham Abele Ben Hayyim Ha-Levi, [w:] Encyclopedia Judaica, red. F. Skolnik, Farmington Hills 2007, ss. 746–747.
  • [1.2] Bass Szabtaj ben Josef, [w:] Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie, red. Z. Borzyminska, R. Żebrowski, tom 1, Warszawa 2003, s. 149.