Tzw. stary cmentarz żydowski w Kaliszu powstał pomiędzy 1285 a 1287 r., przy zbiegu obecnych ulic Nowy Świat, Handlowej i Skalmierzyckiej.

W 1287 r. książę Przemysław II potwierdził transakcje zakupu gruntu na cmentarz. Sporządzono wówczas dokument o treści:

W imię Pańskie Amen. My, Przemysław II, z łaski Bożej książę Polski, pragniemy podać do wiadomości wszystkich, którzy niniejsze pismo do rąk dostaną, że Rupinjusz, syn Jaśka, i Żydzi kaliscy zawarli układ i stawiwszy się przed nami, zeznali z wolnej i nieprzymuszonej woli, że Rupinjusz zapisał swoją dziedziczną górę, położoną na granicy swego majątku dziedzicznego Podgórze, obok gruntów naszego dziedzictwa Mały Dobrzec, starszym Żydom kaliskim i całej ich społeczności na cmentarz dla nich, za cenę wiecznej opłaty 9 talentów pieprzu i 2 szafranu. Wspomniani zaś Żydzi i ich przyszli potomkowie zapisali wspomnianemu Rupinjuszowi i posiadaczom jego dziedzictwa na każdy św. Marcin wymienioną opłatę pod egzekucją i karą pana wojewody. Gdyby zaś zaniedbali opłacania czynszu, wspomniany Rupinjusz może swobodnie użytkować swoją górę, bez sprzeciwu Żydów, przy czym żadne przedawnienie nie może mu zaszkodzić. Tego wszystkiego wspomniane strony zobowiązały się dotrzymać, a My potwierdzamy i nadajemy moc prawną niniejszym pismem[1.1].

Cmentarz pełnił funkcje grzebalne nieprzerwanie aż do czasów II wojny światowej. Należał niewątpliwe do najstarszych nekropolii żydowskich na ziemiach polskich. 

Został zniszczony w okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej. W latach czterdziestych XX w. Niemcy rękoma angielskich jeńców usunęli liczące setki lat macewy. Cześć z nich wykorzystali do wyłożenia skarpy rzecznej Kanału Rypinkowskiego na odcinku od Mostu Reformackiego do kina „Apollo”. Inne potłukli, a następnie użyli ich do utwardzenia ulic – np. obecnej ul. Kościuszki.

W latach 60. XX w. na części terenu zajmowanego przed wojną przez cmentarz powstało osiedle mieszkaniowe, stacja Pogotowia Ratunkowego oraz Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla młodzieży niepełnosprawnej. Przy Ośrodku znajdują się plansze informujące o historii tego miejsca.

W latach 80. XX w. Fundacja Nissenbaumów wydobyła nagrobki z brzegów skarpy. Po wielu perypetiach macewy i ich fragmenty przewiezione zostały na teren nowego cmentarza przy ul. Podmiejskiej.

W 2012 r. rozpoczęły się rozmowy|http://www.sztetl.org.pl/pl/article/kalisz/19,aktualnosci/40263,29-01-2013-gmina-odzyska-cmentarz-zydowski-w-kaliszu/]] pomiędzy Gminą Wyznaniową Żydowską we Wrocławiu a władzami Kalisza w sprawie przejęcia działki cmentarnej. W 2012 r. kaliski samorząd postanowił zakupić nowy budynek, do którego zostanie przeniesiony Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy; decyzja miała przyspieszyć proces restytucji[[refr:.

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Ringelblum E., Mahler R., Teksty źródłowe do nauki historii Żydów w Polsce i we wschodniej Europie, Warszawa 1930.