W pierwszych wiekach n.e. istniał tu zespół osiedli, utożsamiany mylnie z z miastem Calisia, wymienionym w połowie II w. przez Klaudiusza Ptolemeusza. Wzdłuż Prosny przebiegała wówczas jedna z odnóg szlaku bursztynowego łączącego cesarstwo rzymskie z wybrzeżem Bałtyku.

Następnych kilka osad powstało w początku wczesnego średniowiecza. W drugiej połowie IX w. na terenie obecnego Zawodzia wzniesiono gród, otoczony wałem drewniano-ziemnym, przebudowany po włączeniu Kalisza w X w. do państwa Piastów. Wewnątrz grodu w XI w. powstał kościół drewniany, a w 1145 r. – kamienna kolegiata Św. Pawła i zapewne książęce palatium. Mieszkańcy grodu trudnili się m.in. złotnictwem, obróbką poroża i wapienia, handlem. Tam mieściła się być może za Mieszka III Starego mennica bijąca brakteaty z hebrajskimi napisami. Wokół grodu powstały rzemieślniczo-targowe podgrodzia z własnymi kościołami (m.in. Stare Miasto).

Pierwsza wzmianka o Kaliszu pochodzi z 1106 roku. W XII w. był to jeden z najważniejszych ośrodków życia politycznego i gospodarczego Wielkopolski, kasztelania. W XIII w. znajdowała się tu stolica księstwa. W 1233 r. Henryk I Brodaty po walce z Władysławem Odonicem zniszczył stary gród i założył nowy oraz miasto. Prawa miejskie nadano przed 1268 (1260?) rokiem. W XII w. w Kaliszu funkcjonowało duże skupisko Żydów – w 1264 r. ks. kaliski Bolesław Pobożny ogłosił przywileje zw. kaliskimi, dotyczące Żydów wielkopolskich.

Od początku XIV w. do 1793 r. było to miasto wojewódzkie. W 1343 r. stanowiło miejsce zawarcia pokoju kaliskiego z Krzyżakami. Na okres od XIV do I połowy XVII w. przypadł rozkwit gospodarczy i kulturalny miasta. Od 1404 r. Kalisz posiadał prawo składu. Nastąpił rozwój sukiennictwa (sukna wywożono na Śląsk, do Czech i Moraw), płóciennictwa, stolarstwa. W XV w. powstała filia Akademii Krakowskiej, a w XVI w. – silny ośrodek protestantyzmu. W latach 1585–1773 działało kolegium jezuickie (kilkanaście katedr), założone przez arcybpa S. Karnkowskiego, w celu przeciwstawienia się wpływom reformacji. Od XVII w. notowany był rozkwit drukarstwa.

Na przełomie XVII i XVIII w. nastąpił upadek gospodarczy Kalisza spowodowany m.in. wojną polsko-szwedzką w połowie XVII w. i wojną północną 1700–1721. Tylko w drugiej poł. XVIII w. miało miejsce krótkotrwałe ożywienie gospodarcze.

Od 1793 r. Kalisz znajdował się w zaborze pruskim. W latach 1807–1815 leżał w Księstwie Warszawskim, a od 1815 r. w zaborze rosyjskim (Królestwo Polskie). Do 1837 r. była tu stolica województwa, w latach 1837–1844 i 1867–1918 — guberni, a w okresie 1844–1867 — powiatu. W I. połowie XIX w. ośrodek włókiennictwa manufakturowego. W drugiej połowie XIX w. nastąpił rozwój przemysłu odzieżowego, spożywczego i produkcji instrumentów muzycznych. Od 1896 r. Kalisz posiadał pierwsze połączenie kolejowe, od 1903 r. – z Warszawą.

W czasie I wojny świat., w dniach 2–4 sierpnia 1914 r. został zbombardowany i częściowo spalony przez wojska niemieckie. W okresie międzywojennym odbudowany, był jednym z najbardziej uprzemysłowionych miast Wielkopolski. W okresie 1921–1924 istniał tu obóz dla kilku tys. internowanych oficerów i żołnierzy ukraińskich (petlurowcy).

W czasie okupacji niemieckiej w latach 1939–1945 Kalisz został wcielony do III Rzeszy. Nastąpiły masowe wysiedlenia mieszkańców do Generalnego Gubernatorstwa, a do stycznia 1940 r. Niemcy wywieźli do obozu pracy przymusowej w Koźminku ok. 19 tys. Żydów. Od 1942 r. istniał tu obóz germanizacyjny dla dzieci polskich i sowieckich. W okresie 1941–1942 funkcjonowało też stworzone przez Niemców getto (ok. 400 osób, 250 zamordowanych na miejscu, pozostali wywiezieni do getta łódzkiego). Miały miejsce masowe egzekucje m.in. w lasach winiarskim i skarszewskim. Jednocześnie funkcjonował ośrodek konspiracji AK, BCh oraz NOW-NSZ; w 1945 r. nastąpiły deportacje członków polskich organizacji podziemnych przez NKWD w głąb ZSRR. W latach 1945–1949 kontynuowana była działalność organizacji antykomunistycznych (m.in. Konspiracyjne Wojsko Polskie, Ruch Oporu Armii Krajowej).

Po 1945 r. nastąpił dalszy rozwój miasta, które miało status stolicy powiatu, a w latach 1975–1998 – stolicy województwa kaliskiego. W 1976 r. do Kalisza włączono Winiary.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Drukuj