Synagoga w Lesku wznosi się przy ul. Berka Joselewicza 16 (działka nr 645/2 o pow. 0,1884 ha).

Została wzniesiona pomiędzy 1626 a 1654 rokiem. Mogła pomieścić ok. 1,5 tys. wiernych. Manierystyczno-barokowy budynek synagogi wzniesiono na rzucie prostokąta, z kamienia (otoczaki rzeczne i kamień ciosany), z dodatkiem cegły. Linia szczytów zwieńczona została wazonami – co było zresztą niezgodne z ówczesnymi przepisami – dzięki czemu stanowi jedyny w Polsce przykład kościelno-pałacowych szczytów w synagogach. W elewacji zewnętrznej ściany zachodniej umieszczono Mojżesza z przykazaniami oraz napis: "Jak przejmujące grozą jest to miejsce, lecz to dom Boży". Także wbrew prawu, do narożnika ścian frontowej i południowej dobudowano okrągłą wieżę. Wieża zbudowana jest z kamienia, a odtworzona górna kondygnacja – z cegły. Wewnątrz wieży znajdowały się kiedyś drewniane schody, obecnie są kamienne. Pod wieżą znajduje się loch 2,5 x 2,5 m, sklepiony kolebkowo, który służył jako więzienie. Wejście do niego prowadzi z sali modlitewnej.

Cały obiekt składa się wewnątrz z jednonawowej sali modlitewnej oraz przybudówki przy ścianie zachodniej (dawnego babińca). Z sali na piętrze kobiety miały podgląd na salę modlitewną, na którą nie miały wstępu. Wystrój wnętrza nie zachował się do czasów współczesnych. Płaszczyzny ścian podzielone są dwoma gzymsami na trzy kondygnacje. Pomiędzy gzymsami znajdują się płaskie, półkoliste wnęki, w które wpisane były cytaty z Tory. Płaszczyzny ponad drugim gzymsem zapewne pokryte były malowidłami przedstawiającymi sceny biblijne. W tej trzeciej najwyższej kondygnacji umieszczono okna ujęte półkolumnami. Na ścianie wschodniej zachował się ozdobny aron ha-Kodesz, ujęty półkolumnami zwieńczonymi trójkątnym szczytem. Jest on uproszczoną kopią aron ha-kodesz z synagogi Złotej Róży we Lwowie. Drzwi żelazne prowadzące do głównej sali modlitewnej pochodzą z XIX wieku. Ukradzione przed 1947 r. fragmenty bimy można dziś zobaczyć jako część balkonu domu przy pl. Konstytucji 3 Maja oraz domu przy ul. Unii Brzeskiej.

Synagoga została poważnie zdewastowana przez Niemców w okresie okupacji podczas II wojny światowej. Pozostały zaledwie ściany, bez dachu, bez okien, zniszczone przypory, ślady po przybudówce, puste wnętrze. Po wojnie trafiła pod dozór Prezydium Miejskiego Rady Narodowej w Lesku i przeszła na własność Skarbu Państwa. Została wpisana do rejestru zabytków pod numerem A-142 w dniu 30.09.1959 roku.

Do lat 60. XX w. synagoga stała opuszczona; dopiero w latach 1960–1963 została gruntownie odrestaurowana. Podczas restauracji wieżę podwyższono ją do stanu sprzed 1838 r., (wówczas zmieniono szczyty ścian frontowej i ołtarzowej oraz obniżono wieżę o górną kondygnację). Na przełomie lat 60 i 70 XX w. planowano urządzić we wnętrzu muzeum rzeźby bieszczadzkiej w kamieniu, ale projekt upadł, gdy okazało się, że wszystkie eksponaty mają charakter sakralny. W 1977 r. otwarto galerię sztuki Bieszczadzkiego Domu Kultury, działającą w synagodze do dziś. W 1991 r. właścicielem stała się Gmina Lesko[1.1].

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego w Warszawie, sygn.W.KŻ.-I-776/01, Lesko.