Cmentarz żydowski w Lesku został założony przed 1548 r., na wzgórzu położonym nieopodal synagogi, przy obecnej ul. Słowackiego – wejście znajduje się pomiędzy posesjami przy ul. Słowackiego 13 i Moniuszki 6. Do dziś na powierzchni 3 ha zachowało się około 2 tys. nagrobków – w tym 29 z XVI w. oraz 42 z XVIII wieku. Jest to największy w Polsce zespół tak starych nagrobków żydowskich, jednocześnie pod względem liczby ocalałych macew – najlepiej zachowany cmentarz wyznania mojżeszowego w województwie podkarpackim.

Najstarsze macewy można odnaleźć na zboczu wzgórza, po jego północno-wschodniej stronie. Są to kamienne, prymitywnie obrobione płyty, z inskrypcjami rytymi surową, archaiczną czcionką, bez symbolicznych płaskorzeźb w naczółkach. Pochyłe ukształtowanie terenu sprawiło, że zdecydowana większość nagrobków uległa przemieszczeniu i nie znajduje się w miejscu właściwego pochówku. W latach 80. i 90. XX wieku Andrzej Trzciński i Maciej Wodziński wykonali szczegółową inwentaryzację tej części nekropolii. Wyniki ich prac zostały opublikowane w książce Cmentarz żydowski w Lesku, cz. 1: Wiek XVI i XVII. W 2010 r. ukazał się drugi tom, obejmujący nagrobki z XVIII wieku.

Najstarszy zidentyfikowany nagrobek upamiętnia Elizera syna Meszulama, zmarłego w dniu 11 września 1548 roku. Wyryto na nim inskrypcję w języku hebrajskim o treści: „Tu pochowany mąż / bojący się Boga, / Eliezer syn / Meszualama (pamięć sprawiedliwego niech / będzie błogosławiona). / We wtorek 9 dnia / miesiąca tiszri, / 309 roku według skróconej rachuby”[1.1].

Na szczycie wzgórza znajduje się około półtora tysiąca nagrobków, stawianych od XVIII wieku. Mimo zniszczeń, wyraźny jest rzędowy układ pochówków, a na niektórych pomnikach dostrzegalne są jeszcze ślady polichromii, jakimi ozdabiano kiedyś żydowskie nagrobki. Znajdują się tu groby leskich rabinów, tutaj także pochowano m.in. cadyka Menachema Mendla Horowica z Rozwadowa, ojca cadyka Naftalego Cwi Horowica.

Podczas II wojny światowej na cmentarzu Niemcy dokonywali egzekucji osób pochodzenia żydowskiego. Ofiary Zagłady upamiętnia pomnik, odsłonięty tu w dniu 1 września 1996 roku.

Po wyzwoleniu w narożniku cmentarza od strony synagogi dokonywano pochówków żołnierzy Armii Czerwonej. Ich szczątki zostały później ekshumowane i przeniesione na cmentarz wojskowy do Baligrodu. W latach PRL na cmentarzu planowano urządzić ogród botaniczny, na szczęście projekt nie doczekał się realizacji.

Teren nekropolii jest ogrodzony, a co pewien czas – porządkowany.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Trzciński A., Wodziński M., Cmentarz żydowski w Lesku, cz. 1: Wiek XVI i XVII, Kraków 2002.