Fragment dzieła A. Heppnera i I. Herzberga Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg – Breslau 1904–1929, ss. 651–658, w przekładzie Magdaleny Wójcik. 

  1. Lwówek

Neustadt bei Pinne (polski Lwów, a od pierwszej połowy XVI w. Lwówek) był miastem szlacheckim[1.1]. Już w 1719 r. istniała tu gmina żydowska, która według zachowanego w aktach gminnych wyciągu z protokołu poznańskiego sądu grodzkiego o przekazaniu darowizny należności na rzecz Kościoła przez Adama z Werbna Pawłowskiego, była winna altaryście św. Fabiana i św. Sebastiana w Lwówku 1266 złp 20 gr, czyli 1000 tymfów lub 211 talarów 3 grosze 4 fenigi. Oprócz tej sumy lista długów gminy żydowskiej wymienia również:

  1. za ołtarz św. Barbary – 253 złp 10 gr, tj. 200 tymfów lub 38 talarów 11 gr 8 fenigów (od 6 marca 1728 r.) oraz 500 złp lub 83 talary 10 gr (od roku 1730) oraz 380 złp lub 63 talary 10 gr (od 27 września 1753 r.);
  2. za ołtarz św. Wojciecha – 2000 złp, tj. 333 talary 10 gr (od roku 1730);
  3. za kaznodzieję kościoła katolickiego – 4000 złp, tj. 666 talarów 20 gr (od 1765 r.);
  4. za ołtarz Matki Boskiej Bolesnej – 1266 złp 20 gr, tj. 211 talarów 3 gr 4 fenigi (od 6 listopada 1762 r.)

Wskutek tych długów, których suma wynosiła 9666 złp 20 gr, czyli 1611 talarów 3 gr 4 fenigi, w dniu 14 sierpnia 1832 r. zawarto ugodę między Kościołem a gminą żydowską, zgodnie z którą ta ostatnia zobowiązała się płacić odsetki od sumy należności w wysokości 5% oraz spłacać po 50 talarów 1 maja każdego roku (akta magistratu Lwówka, uprzejmie nam udostępnione przez burmistrza, p. Heidekorna. Dokument w gminie żydowskiej również informuje o tych długach i ugodzie).

Ponadto gmina żydowska była winna jeszcze:

  1. 1000 złp, tj. 166 talarów 20 gr, na 7%, burgrabiemu poznańskiemu Antoniemu Boleszy (od 1737). (W związku z tą należnością w 1832 r. doszło do procesu pomiędzy spadkobiercą burgrabiego ziemianinem Józefem Kierskim oraz gminą żydowską. Sąd orzekł dwukrotnie na korzyść gminy);
  2. 3000 złp opiekunowi niezamężnej Katarzyny Koronowicz (od 23 czerwca 1779);
  3. 659 złp opiekunowi niezamężnej Katarzyny Koronowicz (od 11 kwietnia 1780);
  4. 500 talarów Janowi Fliegerowi w Posadowie (według weksla z 25 maja 1818) – jako zabezpieczenie w 1819 r. został zastawiony dochód z krupki.

20 czerwca 1725 r. ówczesny właściciel Adam Kazimierz z Werbna Pawłowski nadał Żydom ze Lwówka przywilej, w którym postanowiono (kopia w Archiwum Państwowym w Poznaniu oraz aktach magistratu we Lwówku):

  1. Mogą corocznie wybierać starszych.
  2. Wolno im handlować żelazem, suknem, dzianiną, skórami, koronkami, jedwabnymi sznurkami i wstążkami, wełną itp. z wyjątkiem rzeczy kościelnych i dworskich. Wolno im również zarzynać i sprzedawać woły, krowy, cielęta i owce.
  3. Wolno im rekwirować mienie obcych Żydów, którzy kupują woły, krowy, cielęta, baraninę lub inne bydło z posiadłości dworskich, z wyjątkiem jarmarków.
  4. W drobnych sprawach przysięgać będą tylko według swego zwyczaju.
  5. Po zakończeniu prac gospodarczych otrzymają miejsce pochówku (W 1903 r. cmentarz został otoczony murem, a na pokrycie kosztów zaciągnięto pożyczkę w wysokości 1500 marek. Południowa strona – 68 m długości i 1,5 m wysokości – została zbudowana przez kupca Reinholda Pinnera z Berlina na własny koszt, a społeczność postanowiła umieścić na murze tablicę pamiątkową ku pamięci Selmy Pinner z domu Cohn, zmarłej 25 lipca 1902 roku w Berlinie).
  6. Żydzi muszą należeć do straży miejskiej, a także płacić składkę na żołnierzy; tylko najstarsi są z tego zwolnieni. Każdy żydowski właściciel musi mieć gaśnice i wanny z wodą pod karą grzywny w wysokości 5 marek.
  7. Jeśli chrześcijanin wniesie skargę przeciwko Żydowi, wówczas starsi rozstrzygną sprawę, ale można odwołać się do pana.
  8. Jeśli Żyd złoży skargę przeciwko chrześcijaninowi, wówczas burmistrz lub sędzia miejski podejmie decyzję, ale można również odwołać się do pana.
  9. Żydzi zagraniczni, jak również z innych miast, mają płacić 3 grosze za sztukę skóry i futra, ale nie wolno im kupować paszy, ani w mieście, ani na przedmieściach.
  10. Żydowscy krawcy i kuśnierze mogą kupować od swoich cechów, ale mają dać 4 funty wosku i płacić zwykłe opłaty do cechu.
  11. Nie wolno handlować solą ani śledziami pod karą grzywny w wysokości 30 marek.
  12. Żydzi mogą zajmować się krawiectwem i utrzymywać rabina.
  13. Szkoła żydowska i domy żydowskie będą zwolnione z czynszów zamkowych.
  14. Władza żydowska jest nieważna bez zgody zamku.
  15. Żydzi mogą mieć muzykę na weselach, ale muszą poprosić o to proboszcza.
  16. Żydzi muszą płacić kantorowi kościoła parafialnego we Lwówku 10 złp rocznie.
  17. Żydzi mogą zbudować cmentarz tak szeroki, jak pozwala na to ogrodzenie.
  18. Żaden Żyd, nawet faktorzy dworscy należący do synagogi we Lwówku, nie będzie zwolniony z opłat żydowskich, „z wyjątkiem Jakoba Beera (?), któremu moi Żydzi ze Lwówka obiecali oddawać szacunek nawet w mojej obecności jako zasłużonemu starcowi, pozostanie z tego wyłączony za moim pozwoleniem“.
  19. Zagraniczni Żydzi, którzy nie zobowiązują się przynależeć do gminy, nie muszą być wykluczeni.
  20. Zagraniczni Żydzi nie mogą być przeszkodą dla Żydów ze Lwówka w dni powszednie podczas zakupów na targu, ale mogą kupować wełnę z zamku i zakładów, a także woły, krowy i wszystko, co należy do zamku; mogą również dzierżawić dzbany i gorzelnię oraz są zwolnieni z opłat na rzecz synagogi we Lwówku.
  21. Żydzi ze Lwówka, którzy chcą budować, otrzymają drewno na ten cel bezpłatnie.
  22. Żydzi z Lwówka będą dostarczać mięso do zamku za opłatą, ale serca zabitego bydła będą oddawać bezpłatnie dla ptaków.
  23. Zamek będzie brał skóry od Żydów, ale żadne inne zwierzęta poza niedźwiedziami, wilkami, lisami i ptakami nie będą im dawane do karmienia i trzymania.
  24. Żydzi nie są zobowiązani do odbierania z zamku baraniny, owiec, jagniąt i innych zwierząt.
  25. Zamek nie może sprzedawać im koni ani ich od nich odbierać.
  26. Zamek nie da im ryb na sprzedaż, ale będą mogli kupić ich tyle, ile potrzebują.
  27. Nie muszą dostarczać cieląt i łoju do zamku.
  28. Od Adwentu do Niedzieli Palmowej nie mogą kupować cieląt i łoju od chłopów we wsiach ani od osób, które mają niewiele bydła, pod groźbą grzywny w wysokości 20 marek.
  29. Żydzi ze Lwówka, którzy mają konie, mogą raz w tygodniu w poniedziałek bezpłatnie przywieźć drewno na budowę.
  30. Nawet gdyby liczba Żydów we Lwówku wynosiła 100, 200 albo więcej, nie muszą oni płacić żadnych podatków większych niż te wymienione.

Za wspomniane wolności i ochronę Żydzi z Lwówka zobowiązują się płacić 2000 dukatów rocznie w dwóch ratach, dobrowolnie i bez żadnego przymusu.

30 listopada 1793 r. podpisano umowę pomiędzy hrabią Melchiorem Łąckim a gminą żydowską, którą reprezentowali: Feibisch Itzig, Raph. Itzig, Hirsch Libschütz, Salom. Michael, Mos. Mich. Löser, Jak. Isaak i Itzig Lewin. Osiągnęto następujące porozumienie: Hrabia umorzy gminie żydowskiej roczny podatek w wysokości 200 dukatów, który płacili przez wiele lat za handel końmi i wypas (jednak nie wolno im już wypasać koni na gruntach dworskich; handel końmi jest nadal dozwolony). Umorzy także roczny podatek w wysokości 7 dukatów za handel przyprawami oraz roczną opłatę w wysokości 10 dukatów lub 10 głów cukru za handel nimi. Żydzi otrzymają okres dwóch lat (w półrocznych ratach bez odsetek) na spłatę zaległości. Obowiązek Żydów do nabywania piwa od pana zostaje ograniczony do 2 ton tygodniowo; ponadto [stosuję się go] wedle potrzeb na weselach, obrzezaniach i innych uroczystościach oraz w szabaty; każde naruszenie ma być ukarane grzywną w wysokości 5 talarów. Do budowy domu rabina gmina żydowska będzie zaopatrywana bezpłatnie w drewno, cegły, kamienie i glinę, a gonty będą obrabiane za opłatą. Umowę podpisali później: Löb Moses, Lewin Zirke, Jak. Manas Marc. Lewin, Feibel Libschütz, Sim. Lewin, Falk Lewin, Jac. Lewin, Lewin Falk, Boruch, Israel Simon i jego syn, Salom. Loeser, Jos. Lewin, Lewin Juda, Loebel Michael, Joel Abraham, Dav. Gumprecht, Isaak Mojżesz, Dav. Manas, Aron Izaak, Mich. Hirsch, Saul Hirsch. Levin Shmul, Mos. Gumprecht, Jtzig Michel, Levin Jtzig, Leib Levin, Dav. Manas, Mos. Joseph, Joel Marcus, Lebel Lewin, Seelig Reer (Beer?), Jak. Michael, Itzig Mosche, Juda Marcus, Isaac Abraham, Abrah. Levin, Feibisch Benjamin, kantor Manuel Itzig, Abrah. Kalman, Itzig Seelig, Behr Levin, Abrah. Leiser, Dav. Levin, Juda Mendel, Joachim David, Falck Falck, Behr Potschak, Levin Behr, Dav. Falck, Aron Jacob, Marc. Moses, Salom. Baruch, Elias Michel, Saul Hirsch, Wolf Hirsch, Mendel Levin i Hirsch Marcus.

W sierpniu 1813 r. Lwówek został spustoszony przez ogromną pożogę, która zniszczyła prawie wszystkie domy żydowskie oraz synagogę. Wielu Żydów opuściło miasto, a społeczność tak zubożała, że nie była w stanie odbudować miejsca kultu z własnych środków. Za pośrednictwem nauczyciela i zastępcy rabina Hirscha Saula zwrócono się o pomoc do ówczesnego właściciela Łąckiego, a także nakazano Hirschowi Saulowi, aby podjął podróż w celu zebrania składek. Przez dwa lata (około 1817), jak twierdzi Hirsch Saul w skardze na kongregację w 1843 r., nauczyciel podróżował po okolicy, dotarł aż do Warszawy i nie tylko, a poprzez swoje wykłady nakłaniał wszędzie gminy do przekazywania datków. Właściciel Lwówka i członkowie jego rodziny również przekazali bogate dary, zwłaszcza materiały budowlane, dzięki czemu można było zbudować synagogę bez obciążania gminy. Przewodniczącymi gminy w tym czasie byli: Dav. Manasse, Wolff Samuel i Selig Schwerin oraz jako rabin Jacob Cohn Spiro.

Następcami Jacoba Cohna Spiro w rabinacie w Lwówku byli:

  • Mojżesz Gabriel Samter z Leszna (1832–ok. 1837), który według własnego odpisu listu rabinackiego (w posiadaniu rabina dr. Heppnera z Koźmina) otrzymywał pensję 2 talary tygodniowo, 5 razy w roku prezenty świąteczne od członków gminy, 3 razy w roku z puszek kongregacji i Chewry Kadiszy, mąkę i wino na Pesach, etrog na Sukot, funt wosku na Jom Kipur, bezpłatne mieszkanie, na zaręczyny i małżeństwa po 100 złp 8 gr (a pierwsze 100 złp 16 gr) oraz na małżeństwa par bez posagu 8 złp.
  • L. Spiro (od 1845).
  • dr Jacob Hamburger (1852–1859), ur. 10 listopada 1826 r. we Wrocławiu, przez dziesięciolecia rabin Meklemburgii-Strelitz, autor Realencyklopädie für Bibel und Talmud.
  • Levin Lipschütz (wicerabin w różnych okresach).
  • Löwenthal (wicerabin w latach 1876–1881)
  • dr Meier Aschkenaze (rabin w latach 1883–1885), ur. 09.06.1850 w Stanisławowie [Galicja], naturalizowany w 1883 r., wyjechał z Lwówka do Niedersept (Górna Alzacja).

W 1904 r. Lwówek został połączony z rabinatem w Pniewach.

W 1858 r. synagoga została przebudowana. Uroczyste otwarcie nastąpiło 8 marca 1869 roku. W uroczystości udział wzięli także rabin dr Gebhard z Bydgoszczy oraz rabin Oberdorfer z Pniew.

Już około 1834 r. istniała we Lwówku żydowska szkoła podstawowa w Lwówku. Jak nauczyciele pracowali w niej: Michaelis Roeder, Jak. Nürnberger, Isidor Plonsk (zm. 26.08.1849), Rufsack, Bruck, Danziger, Thilo i Berlowicz. W 1872 r. społeczność szkolna (Schulgemeinde) liczyła 106 podatników, którzy wpłacili 624 talary podatku szkolnego i 720 talarów podatku klasowego. Wśród nich byli piekarze, krawcy, fryzjerzy, rzeźnicy, szklarze, kuśnierze i szewcy. W 1899 r. było już tylko 66 podatników.

W 1878 r. szkoła dotąd dwuklasowa została przekształcona w jednoklasową. W 1898 r. do szkoły uczęszczało 45 dzieci, w 1903 r. – 30, w 1906 r. – 19, w 1907 r. – 17, a w 1909 r. – 20.

W gminie istniało Bractwo Krawieckie, powstałe w 1790 roku. Były też bractwa Gmilut Chasidim i Ner Tamid, połączone ze sobą w 1830 roku. W 1838 r. Stowarzyszenie Młodzieży liczyło 36 członków uprawnionych do głosowania. Istniały także Chewra Bet ha-Midrasz i Chewra Kadisza (ta ostatnia nadal istnieje), a do których z czasem dołączyły: Stowarzyszenie Kobiet, Stowarzyszenie Panien oraz Żydowskie Towarzystwo Historyczno-Literackie.

W dokumencie z 1836 r. berliński pisarz Isaak Salomon Borchardt, kandydat filozofii i medycyny, jest opisany jako rodem z Lwówka. Pisano o nim, że „jest tym Borchardtem, o którym tak wiele pisano w gazetach w okresie cholery z powodu wynalezionej przez niego metody leczenia”.

Wymienione są następujące fundacje:

  1. Hermanna Wolfsohna – pamięci Henriette Wolfsohn z d. Cohn (21 elul [rocznica śmierci – przyp. red.]), Wolfa Samuela Wolfsohna (6 ijar), Libe Wolfsohn z d. Israel (23 cheszwan) oraz Sary Cohn z d. Marcus. Wynosi 2000 marek, z których odsetki przeznaczone są dla biedoty żydowskiej z gminy.
  2. Juliusa Hirschfelda – 300 marek na budowę domu dozorcy na cmentarzu, ku pamięci pani Ernestine Hirschfeld (30 siwan) oraz 600 marek ku pamięci Wolfa Hirscha (13 ijar).
  3. Sigismunda Wolfsohna – 1000 marek przekazanych przez Rosette Wolfsohn z d. Pinner, pamięci Sigism. Wolfsohna (3 tewet).

Następujący Żydzi z gminy Lwówek wzięli udział w kampaniach – w 1864 r.: Abrah. Reffe, Bernh. Lipschütz, Hermann Heym i Aron Lewin; w 1866 r. – trzej ostatni oraz Markus Pinner; w latach 1870–1871 – 15 osób. Spośród tych ostatnich jeden został szeregowcem, trzech podoficerami, a Louis Lesser został odznaczony Krzyżem Żelaznym.

Przeciwko kilkakrotnie już wspomnianemu wnioskowi Wegenera z 20 stycznia 1856 r. gmina Lwówek również skierowała energiczną petycję do Izby Reprezentantów. Brzmiała ona: „Tego, co kultura i dalszy postęp na ścieżce wiedzy uczyniły dla nas Żydów, czym również Jego Wysokość, nasz najukochańszy Król, nadając Kartę Konstytucyjną z nienaruszonym artykułem 12, raczył obdarzyć nas Żydów – tego wszyscy zostaniemy natychmiast ponownie pozbawieni. My, którzy również musimy ponosić ciężary, które wspólne dobro państwa nakłada na każdego obywatela, my, których synowie, podobnie jak ci wyznania chrześcijańskiego, są brani do wojska, i którzy gotowi są walczyć i umierać za Boga, Króla i Ojczyznę, my, którzy dzięki ogólnemu sprawiedliwemu postępowi ludzkiej edukacji i moralności, również zeszliśmy ze ścieżek ignorancji; my, którzy uważamy Prusy za równie dobre i lojalne, jak nasi bracia w wierze chrześcijańskiej, mamy zostać nagle wepchnięci z powrotem w stan obywatelski, w którym przez wieki byliśmy uciskani, dręczeni, prześladowani, marnieliśmy, a tym samym staliśmy się pariasami obecnego społeczeństwa, tylko dlatego, że nie wyznajemy wiary chrześcijańskiej, ale żydowską. To, że taki jest cel proponowanego wniosku, wydaje się oczywiste. Powstrzymujemy się od dalszej dyskusji na temat konsekwencji tej propozycji, ale nie możemy pominąć jej milczeniem, musimy, choć słabym głosem, zdecydowanie i głośno zaprotestować przeciwko niej”[1.2].

 W 1765 r. we Lwówku mieszkało 336 Żydów. Pod koniec wieku 443 Żydów na 1681 mieszkańców; wśród nich: 27 krawców, 10 kuśnierzy, 4 pasamonicy. W 1840 r. – 816 Żydów na 2460 mieszkańców. W 1856 r. – 715 Żydów (98 rodzin). W 1871 r. – 540 Żydów na 2456 mieszkańców. W 1882 r. – 446 Żydów (z Wąsowem i Brodami), w 1890 r. – 400 (80 rodzin). W 1895 r. – 280 na 2600 mieszkańców. W 1903 r. – 220 (68 gospodarstw domowych). W 1905 r. – 225 Żydów na 2644 mieszkańców, w 1907 r. – 180 na 2731 mieszkańców, w 1911 r. – 186.

W okresie 1831–1847 odbyło się 167 małżeństw, 586 urodzeń, 259 zgonów. W latach 1864–1873 – 136 urodzeń, w okresie 1848–1873 – 386 zgonów. Najniższa liczba małżeństw wynosiła pięć (1835 i 1847), najwyższa szesnaście (1839, 1840, 1845). Najniższy wskaźnik urodzeń – 7 (1871), najwyższy – 53 (1845). Najniższa liczba zgonów – 4 (1870), najwyższa – 59 (1840).

W 1844 było 143 podatników, w 1850 – 130, 1853 – 127, 1856 – 116, 1858 – 129, 1871 – 108, 1875 – 105, 1878–1879 – 95, 1886–1886 – 87, 1909 – ok. 49. Podatku rekrutacyjnego wpłacono w 1834 r. 146 talarów 12 groszy, w 1836–1837 – 149 talarów. Wydatki gminy wyniosły w 1834 r. 1170 talarów 6 groszy 7 fenigów, w 1836 r. – 1033 talarów 9 groszy 3 fenigów, w 1838 r. – 1034 talarów 22 groszy 6 fenigów, w okresie 1845–1848 – 1216 talarów 19 groszy 8 fenigów, 1903–1905 – 2700 marek, 1907–1909 – 2800 marek. Uprawnionych do głosowania było w 1859 r. – 73, 1867 – 89, 1874 – 78, 1877 i 1882 – 77, 1899 – 46, 1901 – 42 oraz w 1904 – 40.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Warschauer A., Die städtischen Archive in der Provinz Posen, Leipzig 1901, s. 161.
  • [1.2] Philippson L., Der Kampf der preussischen Juden fur die Gewissensfreiheit, Magdeburg 1856, s. 78.