Inicjatorem założenia uczelni był rabin Meir Szapira (1887–1933) – uczony talmudyczny, przywódca chasydzki, zarazem bardzo zdolny organizator i działacz społeczny, m. in. w okresie 1922–1927 ortodoksyjny poseł żydowski na Sejm RP z ramienia Agudy, której przewodził we wschodniej Małopolsce. W 1923 r. na kongresie Żydów ortodoksyjnych w Wiedniu rabin Szapira zaprezentował ideę stworzenia w Lublinie wyższej uczelni talmudycznej, nawiązującej do tradycji lubelskiej jesziwy Szaloma Szachny z XVI wieku. 

Pomysł spotkał się z natychmiastowym odzewem. Powstał specjalny fundusz, który zbierał pieniądze na ten cel wśród Żydów na całym świecie. Sam Majer Szapira odwiedził w tym celu Niemcy, Czechosłowację, Austrię, Holandię, Belgię, Szwajcarię, Francję i Wielką Brytanię. W 1926 r. udał się za ocean, do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Półtoraroczna podróż po świecie przyniosła niebagatelną sumę ponad 50 tys. dolarów.

Plac pod budowę uczelni ofiarował lubelski przemysłowiec Samuel Eichenbaum. W latach 1924–1930 powstał eklektyczny, pięciokondygnacyjny gmach według projektu Agenora Smoluchowskiego. Wmurowanie kamienia węgielnego nastąpiło w dzień święta La ba-Omer 5684 r., czyli 22 maja 1924 roku.

Meir Szapira był pierwszym rektorem jesziwy, od chwili uroczystego otwarcia 24.06.1930 r. aż do swojej przedwczesnej śmierci, w 1933 roku. Po jego śmierci rektorem został Szlomo Ajger, a kolejnym i zarazem ostatnim – Ari Cwi Fromer[1.1].  

Nowoczesna jak na owe czasy uczelnia działała do 1939 roku. W okazałym budynku znajdowały się m.in. dormitoria dla 200 osób, sala wykładowa, będąca jednocześnie bóżnicą jesziwy, sala konferencyjna oraz biblioteka licząca 22 tys. tytułów wraz z czytelnią dla studentów. W jednym z pomieszczeń eksponowano pozłacaną makietę Świątyni Jerozolimskiej. W przyziemiu mieściła się mykwa oraz kuchnia ze stołówką, pralnie i suszarnie. Za budynkiem znajdował się obszerny ogród.

Jesziwa, finansowana z dobrowolnych datków społecznych, utrzymywała 200 studentów oraz szkołę przygotowawczą. Absolwenci uczelni uzyskiwali dyplom Cebra de Rabanan, który uprawniał do piastowania wielu ważnych funkcji, w tym – urzędu rabina. Pierwsze dyplomy wręczono w 1934 roku. Uczelnia słynęła z wysokiego poziomu nauczania również poza Polską. Przybywali do niej studenci z całej Europy. Wykształciła ok. 200 rabinów.

W 1939 r. Niemcy zamknęli uczelnię. W jej budynku urządzili szpital wojskowy. Nie wiadomo, co stało się z cennym zbiorem książek, wśród których było wiele zabytkowych manuskryptów i starodruków. W późniejszych latach budynek służył jako siedziba Collegium Maius Akademii Medycznej. Na frontowej ścianie wmurowano pamiątkową tablicę poświęconą dawnej jesziwie, zaś wewnątrz urządzono izbę pamięci. 

Po Zagładzie poza granicami Polski powstało kilka placówek, uznających się za spadkobierczynie lubelskiej uczelni. W 1961 r. jedna z nich, posługująca się nazwą Theological Seminary Yeshivath Chachmey Lublin, z siedzibą w Southfield w stanie Michigan, złożyła wniosek o rekompensatę za gmach, adresowany do Komisji Rozpatrywania Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych. Otrzymała wówczas kwotę ponad 177 tys. dolarów, a przyczyną uznania prawowitości wniosku było oświadczenie rabina Mosesa Rothenberga oraz fakt, iż co najmniej połowa członków stowarzyszenia była w latach 1956–1961 obywatelami Stanów Zjednoczonych. Stowarzyszenie Theological Seminary Yeshivath Chachmey Lublin przestało istnieć pod koniec XX wieku[1.2].

W XXI w. gmach powrócił na własność gminy żydowskiej w Warszawie. Przeprowadzono remont.  W 2007 r. otwarto ponownie synagogę, w listopadzie 2009 r. ukończono również renowację mykwy. Od jesieni 2013 r. w budynku jesziwy działa hotel Ilan, a od grudnia 2017 r. – muzeum jesziwy.

Drukuj
Przypisy