Pierwsza łódzka synagoga gminna powstała na początku XIX w. przy ulicy zwanej wówczas Dworską (późniejsza ul. Wolborska), w pobliżu południowo-wschodniego narożnika rynku miejskiego (obecnie Stary Rynek). Drewniany, kryty gontem budynek wystawiony został przez nowo powstający Kahał Łódzki, uniezależniający się od gminy lutomierskiej, w 1809 r., gdy Łódź była jeszcze sennym rolniczym miasteczkiem, zamieszkiwanym przez ok. 430 mieszkańców[1.1] (w tym 98 Żydów)[1.2]. Plac budowlany zakupiono za 168 złotych polskich od Józefa Auffschlaga, porucznika Gwardii Narodowej, dawnego burmistrza łódzkiego (z czasów pruskich). Jak głosiła legenda, krążąca wśród łódzkich Żydów jeszcze w okresie międzywojennym, właściciel gruntu zgodził się na sprzedaż działki pod warunkiem, że na budynku przyszłej synagogi umieszczona zostanie odpowiednia tablica, upamiętniająca jego samego i żonę – Mariannę Auffschlag z domu Popielawską[1.3].

Wybudowany obiekt nie był duży: jego długość wynosiła 24 łokcie, szerokość 15 łokci, czyli odpowiednio 14 i 8,5 m. Wzdłuż jednego z boków znajdowała się galeria dla kobiet[1.4]; możliwe, że w trakcie jednego z remontów przystosowano dla kobiet także poddasze[1.5].

Zgodnie ze zwyczajem, część ławek w bóżnicy wydzierżawiano za opłatą. Jak wynika ze sporządzonego 17 lutego 1821 r. (z okazji likwidacji łódzkiego kahału i utworzenia na jego miejsce Dozoru Bóżniczego) protokołu Adiunkta Dozorcy Miast Obwodu Łęczyckiego, Zawadzkiego, dochód ten, pobierany wówczas z 13 ławek, według niepotwierdzonych oświadczeń członków likwidowanych władz gminnych, wynosił stale, od momentu powstania synagogi, 30 złotych polskich rocznie; przeznaczany był na konserwację budynku, opłatę składki ubezpieczenia od ognia i wsparcie biednych[1.6]. W latach 20. XIX w. (budżet za lata 1827–1829) dochód z dzierżawy ławek nieco wzrósł – do 36–38 złotych polskich rocznie[1.7]. W 1841 r. planowano rezygnację z dzierżawy i sprzedaż ławek w celu zdobycia środków na budowę nowej łaźni rytualnej (mykwy). Chciano zlicytować 36 ławek męskich oraz 24 ławki kobiece „na chórze” i 45 „na poddaszu”[1.8]. Sprawa ciągnęła się dosyć długo z powodu braku decyzji władz. W 1844 r. okazało się, że nie było nabywców na ławki; ostatecznie udało się sprzedać 17 ławek z wolnej ręki pod koniec 1844 lub na początku następnego roku[1.9]. W 1849 r. własność gminy stanowiły 33 ławki męskie i 58 żeńskich; wydzierżawił je – wraz z ławkami „w szkółce” – Szmul Saltzman za 31 rubli srebrem rocznie[1.10].

Innym dochodem związanym z działalnością synagogi była opłata za prawo odczytywania Tory w soboty (opłata „od rodału”). Pierwszą informację o niej można znaleźć w preliminarzu budżetu gminnego na rok 1822 – planowano wówczas uzyskać 103,15 złotych polskich; w rzeczywistości dzierżawca, Juda Koplowicz, wpłacił 150 złotych polskich[1.11]. Na lata 1826–1829 preliminowano większą kwotę – 170 złotych polskich[1.12]. W budżecie (etacie) na lata 1829–1831 w związku ze wzrostem liczby ludności wyznania mojżeszowego, a przede wszystkim – podniesieniem pensji rabina[1.13], przewidziano dochód „od rodału” w wysokości 351 złotych polskich. Dochód ten był podstawową pozycją, ulegającą zwiększeniu w nowym budżecie. Jego wysokość wywołała protest Wigdora Kochańskiego, Zalmana Odeskiego i Abrahama Bronowskiego, którzy twierdzili, iż łódzcy Żydzi nie będą w stanie podołać tak wysokim obciążeniom finansowym i oferowali znalezienie innego (tańszego) kandydata[1.14]. Prawdopodobnie dlatego w budżecie na lata 1832–1834 przewidziano z tego tytułu tylko 310,15 złotych polskich[1.15]. Na przełomie lat 40. i 50. XIX w. dochód z dzierżawy rodału wynosił już o wiele więcej – 135 rubli srebrem (900 złotych polskich), jednak jego dzierżawca nie zawsze osiągał spodziewany zysk[1.16]. Co najmniej od 1832 r.[1.17] dochód ten obejmował także wszystkie łódzkie domy modlitwy posiadające rodały i trudno ustalić, jaki był w nim udział gminnej bóżnicy.

W bóżnicy znajdowała się – zgodnie ze zwyczajem – skarbonka na drobne ofiary. Osiągano z niej niewielki dochód; np. w 1849 r. Sz. Saltzman wydzierżawił go za 19 rubli srebrem[1.18]. W roku 1825 na wewnętrzne wyposażenie bóżnicy składało się: 16 ławek, rodał z ubiorem, 2 srebrne skarbonki, „trąbka” (szofar) i „blacha srebrna”[1.19]. Na więcej nielicznej i biednej wówczas łódzkiej gminy nie było stać[1.20]. Do końca 1829 r. przybył drugi rodał z ubiorem, 2 książki do nabożeństwa i 2 srebrne wskazówki[1.21]. W latach późniejszych, do 1852 r., inwentarz bóżnicy prawie się nie zmienił[1.22].

Budynek już po kilku latach groził zawaleniem. W 1819 r. ówczesny burmistrz miasta, Antoni Czarkowski, zakazał odprawiania w nim nabożeństw:

„Burmistrz przekonawszy się osobiście wraz z cieślą, iż w bóżnicy ściana jedna w każdym czasie za pomocą wiatrów wewnętrznemu obwaleniu podpaść może przez mocne już jej wysunięcie się, a chcąc nieszczęściu jakiemu by starozakonni ulec mogli tam zrobić [!], nie omieszkał zalecić starszym Kahału miasta tutejszego, żeby do spiesznego wyreperowania takowej przystąpili, a gdy już temu tygodni dwa wyszło, i dotąd około takowej reperacji nie obmyślają, przeto odprawiania nabo- żeństw i wchodzenia do niej starozakonnym wzbronił”[1.23].

Nie znamy szczegółów przeprowadzonych wówczas prac. W 1828 r. synagogę ponownie remontował cieśla Gottlieb Jakobi, a o wysokość, nieznanej zresztą, zapłaty doszło do zatargu z Dozorem Bóżniczym[1.24]. Dozór, przeciwko któremu burmistrz Karol Tangermann skierował egzekucję honorarium Jakobiego, twierdził, iż „reperację bóżnicy budowniczy obwodu miał odebrać, a takowy odbiór nie nastąpił, nadto iż cieśla Jakobi wybrawszy uzgodnioną sumę niektórych szczegółów reperacji nie dopełnił jeszcze”. Jakobi otrzymał jednak jakąś dodatkową zapłatę, ponieważ ostatecznie w końcu lipca 1828 r. burmistrz donosił Komisarzowi Obwodu Łęczyckiego, iż Jakobi „za reperacją bóżnicy żydowskiej w upłynionych latach przez Dozór Bóżniczy zaspokojony został i pokwitowanie temuż Dozorowi udzielił”[1.25].

Stan techniczny budynku bóżnicy nadal był niezadowalający. W 1839 r. jej remontu podjął się – za sumę 680 złotych polskich – szynkarz i kupiec Jakub Wołk Sonnenberg, występujący tu w roli przedsiębiorcy i organizatora prac rzemieślników różnych specjalności. Oprócz wyremontowania budynku, wybudował wówczas (za 83,18 złotych polskich) parkan wokół parceli bóżnicy[1.26].

W połowie lat 40. w bóżnicy, przepełnionej nadmierną liczbą wiernych[1.27], doszło w przeddzień święta Sądnego Dnia do katastrofy budowlanej, w wyniku której straciło życie kilka osób[1.28]. Również w latach 40. miał miejsce, zduszony zresztą, pożar „w dni świąteczne starozakonnych”[1.29]. Wydarzenia te spowodowały zapewne, że mimo złej sytuacji finansowej, w jakiej znajdowała się gmina wyznaniowa[1.30], około 1851 r. dokonano kolejnego remontu budynku[1.31]. Już w trakcie starań Dozoru Bóżniczego o uzyskanie zezwolenia na prace remontowe Magistrat m. Łodzi wypowiedział się za wystawieniem nowej, murowanej synagogi[1.32]. Gromadzenie funduszy odbywało się jednak opieszale, m.in. ze względu na konflikt między ortodoksyjną większością a zwolennikami judaizmu reformowanego[1.33].

Radykalnym rozwiązaniem była budowa nowej synagogi, o którą Dozór Bóżniczy rozpoczął starania prawdopodobnie już w 1858 r., zwracając uwagę władz na szczupłość, starość i zły stan techniczny dotychczasowej bóżnicy. Na początku 1858 r. i powtórnie w 1859 r.[1.34] budynek wyłączano chwilowo z użytkowania (początkowo tylko piętro, z pozostawieniem możliwości korzystania z części męskiej); wierni zrywali jednak pieczęcie i modlili się samowolnie w budynku. Na odprawianie nabożeństw w bóżnicy zezwalano jedynie w okresie świąt noworocznych[1.35]. Rozpoczęcie budowy nowego obiektu, obciążające łódzką gminę znacznymi kosztami, spowodowało rezygnację z prac remontowych starej synagogi, w wyniku której stan techniczny budynku wciąż się pogarszał. We wrześniu 1861 r. starą synagogę ostatecznie zamknięto z powodu niebezpieczeństwa, jakie stwarzała modlącym się w niej wiernym[1.36].

Wzrost liczby ludności żydowskiej i pojawienie się chasydów, zwolenników cadyków z różnych miejscowości, spowodowały, że istniejący budynek bóżnicy nie był w stanie zaspokoić potrzeb wszystkich łódzkich wyznawców wiary mojżeszowej. Dozór Bóżniczy zwrócił się do władz o zezwolenie na budowę, na wzór miast okolicznych, „szkółki” (bet ha-midraszu). Wobec braku zainteresowania tą sprawą ze strony właściwego urzędnika – adiunkta dozorcy miast – w latach 1834–1836 zbudowany został – bez wymaganej na to zgody władz administracyjnych, choć na podstawie planu sporządzonego przez budowniczego obwodu – budynek pierwszego łódzkiego bet ha-midraszu. Znalazło się w nim również pomieszczenie dla rabina, ponieważ „gmina z mocy kontraktu z rabinem zawartego, obowiązawszy się rabinowi dawać fundusz na lokal, projektując takowy w etacie zwykle bywa nie przyjętym[!], skąd wynikało że gmina rokrocznie zniewolona była wynajmować lokal rabinowi[1.37], i za takowy drogo płacić”. Fundusze na budowę pochodziły ze składki przeprowadzonej wśród mieszkańców (391,13 złotych polskich) i ze sprzedaży ławek w powstającej modlitewni (3241,13 złotych polskich)[1.38].

Budową kierowali J. W. Sonnenberg, Sz. Saltzman, Mojżesz Fajtlowicz, Mendel Orbach i Jakub Tobias[1.39]; ono także zbierali składki i prowadzili sprzedaż ławek. Pracami budowlanymi kierował cieśla Heidemann, z którym doszło do konfliktu, zakończonego sprawą sądową[1.40].

Gdy informacja o budowie synagogi dotarła w 1838 r. do władz II instancji (Komisarza Obwodu Łęczyckiego), okazało się, że składka zbierana była bez zgody władz. Wspomniani wyżej mieszkańcy Łodzi stwierdzili:

„Upoważnienia na piśmie do pobierania i wydatku składki na budowlę szkółki i domu dla rabina nie mamy, gdyż to było tylko ustnie przez ogół mieszkańców nam dane, w czym powołujemy się na znakomitszych mieszkańców a mianowicie Abrama Bronowskiego, Lewka Bronowskiego, Jakuba Hamburskiego, Lejzera Berger, Icka Bławata, Lewka Zaydler, Joela Brzezińskiego, Dawida Rosen- blatt, Kalmana Poznańskiego, Jakuba Horyńczyk (Toruńczyk?), Szmula Grosmana, Abrama Szefhe- ra, Hersza Blachmana[1.41]. [...]

Powód wybudowania szkółki i mieszkania dla rabina nie inny był, jak tylko z uwagi na wzrost miasta i licznie z różnych okolic przybywających kupców, którzy w ciężkie mrozy nie mogąc iść do bóżnicy nie mieli gdzie nabożeństwa odprawić, obok tego wybudowany dom na placu pustym szpecącym jest ozdobą miasta. Okoliczności jakie skłoniły gminę do wybudowania rzeczonego domu bez wyjednania u władzy wyższej zezwolenia były nie inne, jak tylko dla tym prędszego przyspie- szenia skutku, co przecie w tym nagany ściągać nie powinno”[1.42].

Stanowisko to spotkało się z poparciem znaczniejszych łódzkich Żydów wezwanych przez burmistrza do złożenia oświadczeń[1.43], wywołało natomiast sprzeciw władz gubernialnych. W maju 1839 r., po długich rozważaniach i stwierdzeniu przez burmistrza,

„że jakkolwiek [...] przekonał [się] co ci umocowani ustnie przez ogół mieszkańców starozakonnych zbierali ofiary dobrowolne i takowe na dobro ogółu gminy użyte były, przecież gdy to dopełnili samowolnie i bez upoważnienia rządu, ile że to wedle urządzenia w Dzienniku Wojewódzkim No 333 są zakazane”,

władze warszawskie podjęły decyzję o udzieleniu Dozorowi Bóżniczemu surowej nagany i ogłoszeniu w bóżnicy, iż „w razie dopuszczenia się powtórnie zbierania samowolnych składek lub ofiar dobrowolnych na jaki bądź cel Dozorcy Bóżniczy do surowej odpowiedzialności pociągnięci będą”. Miano także ukarać za bezczynność burmistrza K. Tangermanna, na którego nałożono również obowiązek uregulowania własności synagogi na imię Dozoru Bóżniczego[1.44]. W 1841 r. planowano dodatkowo sprzedaż 11 ławek „w szkółce”[1.1.8]. Trudno powiedzieć, czy transakcja doszła do skutku, ponieważ w 1849 r. gmina nadal posiadała 38 ławek[1.45].

Wartość nowo wybudowanego budynku została oceniona (dla celów składki ubezpieczeniowej) na 3000 złotych polskich. Budynek oznaczony został nr porządkowym 41[1.46]. Mieścił w sobie

dwie stancje na mieszkanie dla rabina, jedną obszerną stancję na szkołę i dwie stancje na górze na nabożeństwo[1.47], tudzież jedną stancję także na górze dla Hiwitów [chasydów] dla nabożeństwa, za co ciż ofiarowali książek do nauki za złotych trzysta[1.48].

Wspomniani chasydzi to znani i bardzo majętni łódzcy Żydzi: Sz. Saltzman, J. W. Sonnenberg, Załkind Orbach, J. Hamburski, L. Berger, I. Bławat, Mejlech Dobrzyński, Abraham Bronowski i Joel Brzeziński. Ich najcenniejszym darem był 14-tomowy Talmud Babiloński[1.49]. Jak można sądzić na podstawie informacji podanej przez Filipa Friedmana[1.50], byli to chasydzi koccy, zwolennicy cadyka Menachema Mendla Morgensterna z Kocka (1787–1859), wybitnego talmudysty, postaci bardzo kontrowersyjnej, nawet tragicznej, najpopularniejszego cadyka I połowy XIX w.[1.51]. Budynek „szkółki i domu dla rabina” nie przetrwał długo; rozebrany został prawdopodobnie w latach 60. XIX w. (w okresie późniejszym brak informacji o jego istnieniu).

Fragment książki Jacka Walickiego Synagogi i domy modlitwy w Łodzi za zgodą autora. Wszelkie prawa zastrzeżone w tym prawo do wykorzystania tekstu na innych stronach internetowych.

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Baranowski B., Łódź i okolice na przełomie XVIII i XIX w. (1793–1820/1823 r.), [w:] Łódź. Dzieje miasta, red. R. Rosin, t. 1: Do 1918 r., red. B. Baranowski, J. Fijałek, Warszawa 1980, s. 135.
  • [1.2] Byli to członkowie 24 rodzin; wykaz imienny por.: Alperin A., Żydzi w Łodzi. Początki gminy żydowskiej 1780–1822, „Rocznik Łódzki” 1928, t. 1, ss. 155–159; Okoliczności powstania kahały łódzkiego: Alperin A., Żydzi w Łodzi. Początki gminy żydowskiej 1780–1822, „Rocznik Łódzki” 1928, t. 1, ss. 153, 160–165.
  • [1.3] Alperin A., Pierwszy cmentarz żydowski w Łodzi, [w:] Stary cmentarz żydowski w Łodzi. Dzieje i zabytki, red. F. Friedman, Łódź 1938, s. 19.
  • [1.4] Banner H., Gmina żydowska w Łodzi. Krótki zarys dziejów ustrojowo-gospodarczych, Łódź 1938, s. 11; Stefański K., Architektura sakralna Łodzi w okresie przemysłowego rozwoju miasta, 1821–1914, Łódź 1995, ss. 15–16, 46; Puś W., Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–1914, Łódź 1998, s. 163.
  • [1.5] Archiwum Państwowe w Łodzi (APŁ), Akta miasta Łodzi (AmŁ) 1561, ss. 180–181.
  • [1.6] Adiunkt Dozorcy Miast pisał: „Żadnych w tym celu nie produkują dowodów i regestrów a stąd sprawdzenie twierdzenia starozakonnych jest niepodobnym, tym więcej, że niejeden tym poborem trudnił się, tylko co rok zmieniali się, i żadnego rachunku nie utrzymywali” – cyt za: Alperin A., Żydzi w Łodzi. Początki gminy żydowskiej 1780–1822, „Rocznik Łódzki” 1928, t. 1, s. 167.
  • [1.7] APŁ, AmŁ 1568, k. 50v; Banner H., Gmina żydowska w Łodzi. Krótki zarys dziejów ustrojowo-gospodarczych, Łódź 1938, s. 14.
  • [1.8] APŁ, AmŁ 1561, ss. 180–181.
  • [1.9] Por.: APŁ, AmŁ 1561, ss. 180–181, 243, 269, 288; AmŁ 1565, ss. 94–95; AmŁ 1566, ss. 129–130.
  • [1.10] APŁ, AmŁ 1565, ss. 242, 254–257.
  • [1.11] APŁ, AmŁ 1568, k. 45v, 50v.
  • [1.12] Banner H., Gmina żydowska w Łodzi. Krótki zarys dziejów ustrojowo-gospodarczych, Łódź 1938, s. 14.
  • [1.13] W latach 1826–1827 był nim Mendel Jerozolimski; po nim zatrudniono Hilela Hakohena, syna rabina lutomierskiego (z pensją roczną wyższą niż poprzednik – 800 złotych polskich) – Banner H., Gmina żydowska w Łodzi. Krótki zarys dziejów ustrojowo-gospodarczych, Łódź 1938, ss. 14–15; Friedman F., Dzieje Żydów w Łodzi od początków osadnictwa Żydów do r. 1863. Stosunki ludnościowe, życie gospodarcze, stosunki społeczne, Łódź 1935, s. 272.
  • [1.14] Banner H., Gmina żydowska w Łodzi. Krótki zarys dziejów ustrojowo-gospodarczych, Łódź 1938, s. 15. W rzeczywistości w roku 1831 posada rabina wakowała, Dozór Bóżniczy zaoszczędził więc całą roczną pensję.
  • [1.15] Dzierżawcą był Dawid Mrzygłód – APŁ, AmŁ 1586, s. 114.
  • [1.16] APŁ, AmŁ 1565, s. 74. Pod koniec lat 40. dochód ten był prawie identyczny – 140 rubli srebrem – APŁ, AmŁ 1566, s. 222.
  • [1.17] APŁ, AmŁ 1586, s. 15.
  • [1.18] APŁ, AmŁ 1565, s. 254.
  • [1.19] Banner H., Gmina żydowska w Łodzi. Krótki zarys dziejów ustrojowo-gospodarczych, Łódź 1938, s. 13.
  • [1.20] W 1820 r. mieszkało w Łodzi 259 Żydów, w 1825 – 342, w 1830 – ok. 350 – Friedman F., Dzieje Żydów w Łodzi od początków osadnictwa Żydów do r. 1863. Stosunki ludnościowe, życie gospodarcze, stosunki społeczne, Łódź 1935, s. 32; Janczak J., Ludność Łodzi przemysłowej 1820–1914, Łódź 1982, ss. 108, 110.
  • [1.21] APŁ, AmŁ 1631, nlb.
  • [1.22] Por.: APŁ, Anteriora Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego (RGP-Ant.) 2534, s. 216.
  • [1.23] Cyt. za: APŁ, AmŁ 1561, s. 18.
  • [1.24] O Dozorach Bóżniczych por. szerzej: Stankiewicz Z., Królestwo Polskie 1815–1863, [w:] Historia państwa i prawa Polski, red. J. Bardach, t. 3: Od rozbiorów do uwłaszczenia, red. J. Bardach i M. Senkowska-Gluck, Warszawa 1981, s. 413.
  • [1.25] APŁ, AmŁ 1561, ss. 23–24.
  • [1.26] APŁ, AmŁ 1561, ss. 108–109; Friedman F., Dzieje Żydów w Łodzi od początków osadnictwa Żydów do r. 1863. Stosunki ludnościowe, życie gospodarcze, stosunki społeczne, Łódź 1935, ss. 177, 201. J. W. Sonnenberg był jednym z ostatnich żydowskich szynkarzy w Łodzi, ponieważ ówczesne władze dążyły do całkowitego odsunięcia osób wyznania mojżeszowego od wykonywania tego zawodu – szczegóły por.: Eisenbach A., Kwestia równouprawnienia Żydów w Królestwie Polskim, Warszawa 1972, ss. 158–164. Od 1833 r. Sonnenberg był również kupcem „towarów korzennych i łokciowych płócienno-bawełnianych krajowych” (czyli zapewne kupcem detalicznym) – Początki rozwoju kapitalistycznego miasta Łodzi (1820–1864). Źródła, oprac. A. Rynkowska, Warszawa 1960, s. 217.
  • [1.27] W 1846 r. wśród stałych mieszkańców miasta było 1,5 tys. osób wyznania mojżeszowego, co oznacza, że w Łodzi mieszkało co najmniej 15 razy więcej Żydów, niż w momencie wystawiania budynku – por.: Janczak J., Ludność Łodzi przemysłowej 1820–1914, Łódź 1982, s. 108.
  • [1.28] Stefański K., Architektura sakralna Łodzi w okresie przemysłowego rozwoju miasta, 1821–1914, Łódź 1995, s. 47.
  • [1.29] APŁ, AmŁ 1566, s. 452.
  • [1.30] W 1849 r. Dozór Bóżniczy prosił o przeznaczenie na cele remontowe dochodów z kar za noszenie tradycyjnych ubiorów żydowskich, gdyż sam nie dysponował odpowiednimi funduszami – Banner H., Gmina żydowska w Łodzi. Krótki zarys dziejów ustrojowo-gospodarczych, Łódź 1938, s. 20.
  • [1.31] APŁ, AmŁ 1562, s. 15.
  • [1.32] Wiązało się to z wysuniętym przez Dozór Bóżniczy projektem połączenia remontu z rozbudową (APŁ, AmŁ 1566, ss. 451–452); autorowi nie udało się jednak ustalić, czy dokonano takiej rozbudowy.
  • [1.33] W grudniu 1857 r. pisano, iż członkowie „Towarzystwa Niemiecko-Żydowskiego nie chcą się przykładać do wystawienia bóżnicy i odsuwają się od naszego zgromadzenia, na czele tego jest pan [Manes] Goldrath” – APŁ, RGP-Ant. 2534, s. 696.
  • [1.34] Por.: APŁ, RGP-Ant. 2534, s. 832.
  • [1.35] APŁ, AmŁ 1562, s. 15; AmŁ 1566, ss. 960, 962–963.
  • [1.36] APŁ, RGP-Ant. 2535, s. 259.
  • [1.37] Rabinem łódzkim był wówczas (od 1 października 1832 r.) apodyktyczny i stale skłócony z miejscową społecznością Chaskiel Nomberg – por. Banner H., Gmina żydowska w Łodzi. Krótki zarys dziejów ustrojowo-gospodarczych, Łódź 1938, s. 16; Friedman F., Dzieje Żydów w Łodzi od początków osadnictwa Żydów do r. 1863. Stosunki ludnościowe, życie gospodarcze, stosunki społeczne, Łódź 1935, s. 272.
  • [1.38] Wśród nabywców byli m.in. J. W. Sonnenberg, Sz. Saltzman, Dawid Rosenblatt, Lejzer Berger, Lewek Zajdler, Jakub Hamburski, Mendel Orbach, Lewek Bronowski, Kalman Poznański, Icek Bławat, Lewek Pilgrym i Jakub Wiązowski – APŁ, AmŁ 1561, ss. 86–89.
  • [1.39] APŁ, AmŁ 1561, ss. 58-60, 73-84; AmŁ 1586, s. 294.
  • [1.40] APŁ, AmŁ 1561,s. 90.
  • [1.41] Cyt. za: APŁ, AmŁ 1561, s. 76; APŁ, AmŁ 1561, ss. 78–80.
  • [1.42] Cyt. za: APŁ, AmŁ 1561, ss. 78–80.
  • [1.43] Właśnie tych 15, na których powoływali się twórcy Beth-haMidraszu – APŁ, AmŁ 1561, ss. 84–85.
  • [1.44] APŁ, AmŁ 1561, ss. 96–97. Kara ta została mu w 1842 r. darowana przez Rząd Gubernialny Mazowiecki „z uwagi także na jego gorliwość o dobro miasta i fabrykantów” – APŁ, AmŁ 1561, ss. 199–200. Księga hipoteczna nieruchomości, jako własności instytutowej, pod opieką rządu zostającej” miała być zamknięta – APŁ, AmŁ 1561, s. 226.
  • [1.1.8] APŁ, AmŁ 1561, ss. 180–181.
  • [1.45] APŁ, AmŁ 1565, s. 242. Dochód z nich był przedmiotem dzierżawy (wraz z ławkami bóżniczymi); por.: APŁ, AmŁ 1565, ss. 254–257.
  • [1.46] APŁ, AmŁ 1561, s. 77–78.
  • [1.47] Pomieszczenia te były prawdopodobnie określane również mianem „nowej szkółki”, zaś modłom w nich przewodniczył Lejzer Krohn, o czym dowiadujemy się przy okazji starań o uznanie go za etatowego duchownego – por.: APŁ, RGP-Ajit., ss. 223–227. Zachowane dokumenty są jednak niejasne i możliwe, że Dozór krótko posiadał pomieszczenia modlitewne w innym jeszcze budynku, choć wydaje się to mało prawdopodobne.
  • [1.48] APŁ, AmŁ 1561, s. 91.
  • [1.49] APŁ, AmŁ 1561, s. 85.
  • [1.50] „zwolennicy cadyka z Kocka mieli w gminie łódzkiej zdecydowaną przewagę” – (cyt za: Friedman F., Dzieje Żydów w Łodzi od początków osadnictwa Żydów do r. 1863. Stosunki ludnościowe, życie gospodarcze, stosunki społeczne, Łódź 1935, s. 274), a łódzki rabin, Chaim Nomberg, był również chasydem kockim (może to tłumaczyć umieszczenie chasydzkiego sztibla obok mieszkania rabina) – Friedman F., Dzieje Żydów w Łodzi od początków osadnictwa Żydów do r. 1863. Stosunki ludnościowe, życie gospodarcze, stosunki społeczne, Łódź 1935, s. 272.
  • [1.51] Menachem Mendel Morgenstern był uczniem Jakowa Icchaka ben Aszera z Przysuchy i Jaakowa Icchaka Horowica z Lublina. Jego nauki miały ogromny wpływ na późniejsze dwory chasydzkie w Górze Kalwarii i Aleksandrowie Łódzkim. Tradycja Ger (Góry Kalwarii) wywodzi się w dużej części z Kocka, a założyciel tamtejszej dynastii, Icchak Meir Alter, studiował w młodości wspólnie z Morgensternem w Przysusze. Szerzej por.: Frenkel J., Rozwój chasydyzmu wśród Żydów w Polsce porozbiorowej (17951918), [w:] Żydzi w Polsce Odrodzonej. Działalność gospodarcza, oświatowa i kulturalna, red. I. Schiper, A. Tartakower, A. Hafftka, Warszawa [1933], s. 516; Wodziński M., Groby cadyków w Polsce. O chasydzkiej literaturze nagrobnej i jej kontekstach, Wrocław 1998, s. 195; Grupińska A., Najtrudniej jest spotkać Lilit. Opowieści chasydek, Warszawa 1999, ss. 60–61.