Od 1811 r. Żydzi łódzcy mogli chować swoich zmarłych na cmentarzu przy ul. Zachodniej. Jednak w latach 80. XIX w. na jego terenie zaczęło brakować miejsca na nowe pochówki. Początkowo chciano powiększyć jego teren dokupując 12 ha ziemi od Augusty Schmidt. Okazało się jednak, że ziemia ta nie spełniałaby wymogów chowania zmarłych, tzn. nie leżała ona 1000 kroków od najbliższych zabudowań. Łódzki Dozór Bożniczy stanął więc przed koniecznością zakupu ziemi pod nowy cmentarz. Taką ziemię znaleziono na Radogoszczu. Należała ona do Karola Dawidowicza Gaja i obejmowała 11 morgów i 125 prętów powierzchni (6,4 ha). Na utworzenie nowego cmentarza potrzebna była zgoda prezydenta miasta Łodzi. W styczniu 1890 r. prezydent wydał zgodę. Kilka dni później Dozór Bożniczy, w składzie: Izrael Kalmanowicz Poznański, Szaja Rozenblatt i Jakub Dobranicki zawiadomili prezydenta miasta o umowie zawartej w biurze notariusza Juliusza Gruszczyńskiego. Umowę na zakup działki podpisano 8 stycznia 1890 roku. Jednak powstaniu cmentarza na Radogoszczu przeciwstawił się baron Juliusz Heinzel, właściciel Julianowa. W następstwie jego protestu, zgoda władz miasta na utworzenie cmentarza została cofnięta.

Gmina Żydowska rozpoczęła nowe poszukiwania terenu odpowiedniego pod cmentarz. Trwały one blisko dwa lata.  W 1891 r. w mieście wybuchła epidemia cholery a lęk przed jej rozszerzeniem przyspieszył tylko działania odpowiednich instytucji. Grunt pod nowy cmentarz ofiarował Izrael Kalmanowicz Poznański. Była to działka o powierzchni 10,58 ha w Nowych Bałutach. Ofiarodawca zastrzegł sobie w akcie notarialnym prawo do 400m2 na założenie grobowca rodzinnego przy głównej alei. Natomiast zarządzeniem gubernatora wydzielono na terenie nowego cmentarza 1600 m2 na grzebanie zmarłych na cholerę.

Oficjalnie nowy cmentarz rozpoczął swoją działalność 10 listopada 1892 roku. Pierwsze pochówki miały miejsce w 1892 r. na tzw. Starym Polu oraz w miejscu dla chorych na cholerę. We wrześniu 1893 r. dokupiono ziemie należące do rodziny Alberta Cukiera.

Na terenie cmentarza wybudowano dom mieszkalny dla pracowników cmentarza, synagogę, łaźnię (mykwę), szałas na święto Sukot, dom stróża, stajnię i dom przedpogrzebowy. Fundatorką domu przedpogrzebowego była Mina Konsztat, wdowa po bogatym kupcu i działaczu społecznym – Hermanie Konsztatcie. Dom ten wzniesiono w latach 1896–1898 i był on największym Domem Przedpogrzebowym w Polsce. Jego powierzchnia wynosiła 849m2, a cała kubatura 5770m2. Część męska zajmowała stronę północną domu, a część żeńska południową. Połączono je salą o powierzchni 237,5m2.

Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali teren cmentarza. Po zakończeniu wojny, władze komunistyczne miasta wydały zezwolenie na budowę domów na części cmentarza.

Obecnie cmentarz ma powierzchnię 40,5 ha, a łącznie z placami, na których znajdują się zabudowania – 42,37 ha i 205m2 i jest podzielony na dwie części. Część przedcmentarna z zabudowaniami oddzielona jest murem od cmentarza właściwego. Obie części łączy brama główna. Całość terenu jest ogrodzona ceglanym murem z pięknie zachowanymi bramami. Cmentarz został także skanalizowany i zelektryfikowany.

Na powierzchni cmentarza zachowało się około 160 tysięcy nagrobków. Zgodnie z tradycją, na cmentarzu znajdują się osobne kwatery dla mężczyzn i kobiet, w sumie jest ich 125. Kwatery położone przy głównej alei cmentarnej są zarezerwowane dla najważniejszych osobistości żydowskiej społeczności Łodzi. Znajdujące się tutaj groby mają charakter rodzinnych grobowców. Tam właśnie znajduje się między innymi mauzoleum Izraela Poznańskiego – fundatora cmentarza Jest to największy żydowski nagrobek w Polsce. Został wybudowany z szarego granitu, a w kopule grobowca znajduje się mozaika, którą wykonał wiedeński artysta, dr Antoni Salviati. Ciekawą formę ma również grobowiec rodziny Konsztatów, ozdobiony piękną kolumnadą toskańską. Z kolei grobowiec Markusa Silbersteina nawiązuje do wzorów hellenistycznych. Obok znajdują się rodzinne grobowce innych znanych łódzkich fabrykantów: Cohnów, Jarocińskich, Prussaków. Z kolei w kwaterach pierwszej alei, biegnącej wzdłuż muru cmentarnego, chowano osoby związane z życiem religijnym łódzkich Żydów. Wszystkie nagrobki obrócone są w kierunku wschodnim. Wyjątek stanowią rodzinne grobowce. Grobowce nawiązują do różnych stylów w architekturze, panujących w XIX i XX wieku. Najczęściej stylizowane są na formy antyczne (surowy, dorycki charakter, jońskie kolumnady, obeliski, hellenistyczne sarkofagi). Poszczególne elementy antyczne spotkać można również na wielu nagrobkach neoklasycznych i eklektycznych. Wiele pomników secesyjnych (z pocz. XX w.), jest zaliczanych do najpiękniejszych nagrobków w Polsce.

Spoczywają tutaj liczne osobistości zasłużone dla miasta: dr Seweryn Sterling, malarze Perec Willenberg oraz Stanisław Heyman, działacz Bundu Izrael Lichtenstein, Arnold StiIIer, rodzice Juliana Tuwima i Artura Rubinsteina. Absolutnym wyjątkiem, zadziwiającym ze względu na tradycję i religię żydowską, jest nagrobek Ruty Akawie. Przedstawiono na nim zarys postaci ludzkich, co przez judaizm jest surowo zabronione.

Cmentarz jest także miejscem pochówku znanych cadyków i rabinów. Pochowani tu są między innymi:

  • Elimelech Weissblum syn Abrahama Icchaka, wywodzący się z rodziny wielkiego Elimelecha z Leżajska, cadyk w Staszowie,
  • Meir Bornsztajn syn Zewa Nachuma, członek rodziny cadyka sochaczewskiego Abrahama Bornsztejna,
  • Jeszaja Szapiro syn Jakuba Icchaka, cadyk w Błędowie,
  • Eliezer Dawid Finkler syn Hilela, wnuk Dow Bera z Radoszyc, cadyk z Radoszyc,
  • Dawid Rabinowicz syn Pinchasa, wnuk Świętego Żyda z Przysuchy, cadyk w Końskich,
  • Emanuel Wolfreid syn Abrahama Mosze z Rozprzy, cadyk z Łodzi,
  • Aszer Anszel Gotsal syn Ruwena, cadyk w Łodzi,
  • Eliasz Chaim Majzel, od 1874 r. główny rabin Łodzi,
  • Mojżesz Eliasz Halpern, podrabin, poseł na Sejm, członek partii Agudas Jisroel.

Podczas drugiej wojny światowej na cmentarzu pogrzebano około 43 000 osób, zmarłych lub zabitych w łódzkim getcie. Zwłoki chowano na tzw. polu gettowym, ale zdarzały się pochówki także w innych kwaterach. Tu pogrzebano również 613 ciał Romów i Sinti z funkcjonującego na terenie getta obozu cygańskiego. Innym śladem tragicznych lat Zagłady są doły, znajdujące się przy murze od strony ul. Zmiennej. Wykopano je w styczniu 1945 r. z przeznaczeniem na groby dla ostatnich kilkuset żydowskich robotników, pozostawionych w mieście po likwidacji getta. Egzekucję udaremniło jednak szybkie wyzwolenie miasta przez wojska Armii Czerwonej.

W 1959 r. na cmentarzu wzniesiono pomnik ku czci Żydów łódzkiego getta pomordowanych w czasie Zagłady. Na pomniku znajduje się tablica z czarnego marmuru, na której wykuto napis w językach hebrajskim, jidysz i polskim:

„Pomnik świetlanej pamięci niewinnych ofiar, Żydów Łodzi i okolic wymordowanych przez zbrodniarzy hitlerowskich w gettach i obozach w latach 1939–1945. Pamięć o was pozostanie na wieki w sercach naszych”.

W 1986 r. Fundacja Rodziny Nissenbaumów przeprowadziła prace porządkowe na cmentarzu i odremontowała bramę wejściową. W 1987 r. przeprowadzono remont domu przedpogrzebowego. W ostatnich latach prace porządkowe i renowacyjne na cmentarzu prowadzi Fundacja Monumentum Iudaicum Lodzense we współpracy z łódzką gminą żydowską. Fundacja, przy finansowym wsparciu ze strony Josefa Buchmanna z Frankfurtu n. Menem i Urzędu Miasta Łódź, opracowała bazę danych osób pochowanych na cmentarzu. Spis dostępny jest na stronie internetowej projektu JewishLodzCemetery [dostęp: 21.04.2016].

W październiku 2001 r. na cmentarzu umieszczono pamiątkową tablicę poświęconą pamięci 5 tysięcy czeskich Żydów, którzy zostali uwięzieni w getcie łódzkim. Większość z nich zginęła w Chełmnie nad Nerem. 

Dnia 17.09.1980 r. cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/276. 

 

Źródła:

  • Kersz I., Szkice z dziejów gminy żydowskiej oraz cmentarza w Łodzi, Łódź 1996.
  • Podgrabi B., Cmentarz żydowski w Łodzi, Łódź 1990.