Pierwsza informacja o powstaniu w Łodzi getta pojawiła się w utajnionym dokumencie z 10 grudnia 1939 roku. Prezes rejencji kaliskiej Friedrich Übelhör napisał, że w Łodzi powstanie dzielnica żydowska, gdzyż nie jest możliwe ewakuowanie z miasta wszystkich Żydów[1.1]. Jednak formalnie getto zostało utworzone 8 lutego 1940 roku. Zlokalizowano je w najbardziej zaniedbanych dzielnicach Łodzi – na Bałutach i Starym Mieście. W sumie objęło obszar o powierzchni 4,13 km kw. W jego granicach znalazły się następujące ulice: Goplańska, Żurawia, Wspólna, Stefana, Okopowa, Czarnieckiego, Sukiennicza, Marysińska, Inflancka, następnie wzdłuż muru cmentarza żydowskiego i dalej Bracka, Przemysłowa, Środkowa, Głowackiego, Brzezińska, Oblęgorska, Chłodna, Smugowa, Nad Łódką, Stodolniana, Podrzeczna, Drewnowska, Majowa, Wrzesińska, Piwna, Urzędnicza, Zgierska i Goplańska. Dodatkowo getto było przecięte na trzy części głównymi ulicami: Nowomiejską, Zgierską i Bolesława Limanowskiego. Początkowo ruch nimi odbywał się poprzez specjalne bramy, które otwierano o wyznaczonej porze dnia. Latem 1940 r. wybudowano w ich miejsce drewniane kładki ponad ulicami.  

30 kwietnia 1940 r. getto zostało zamknięte. Według urzędowych danych znajdowało się w nim 160 320 Żydów, w tym 6471 osób z terenu Kraju Warty, które trafiły do getta łódzkiego w wyniku migracji wojennych[1.2]. Półtora roku później, na rozkaz Heinricha Himmlera deportowano do getta łódzkiego 19 722 Żydów z Austrii, Czech, Luksemburga i Niemiec. W maju 1941 r. getto zostało zmniejszone o teren w obrębie ulic Drewnowskiej, Majowej i Jeneralskiej. W ten sposób jego powierzchnia zmniejszyła się do 3,82 km kw. Nasilono wówczas izolację tego terenu. Wprowadzono podwójne zasieki, a policja miała strzelać do każdego, kto zbliżył się do granicy.

Po konferencji w Wannsee pod Berlinem w styczniu 1942 r. podjęto decyzję o „ostatecznym rozwiązaniu” kwestii żydowskiej. W jej następstwie zaczęto przesiedlać do getta łódzkiego Żydów z okolicznych gett Kraju Warty: Brzezin, Głowna, Ozorkowa, Strykowa, Łasku, Pabianic, Sieradza, Zduńskiej Woli i Wielunia. Łącznie przez getto łódzkie przeszło ponad 200 tys. Żydów z Kraju Warty i Europy Zachodniej. Na obszarze getta utworzono także dwa wyizolowane obozy. Pierwszy przeznaczony był dla ludności romskiej, drugi – dla dzieci i młodzieży polskiej. Obóz cygański istniał do 16 stycznia 1942 r., kiedy to wszystkich jego mieszkańców wywieziono do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem.

Getto podlegało Zarządowi Miasta. Początkowo kierował nim Johann Moldenhauer, po nim – Hans Biebow. To on przeforsował we władzach centralnych ideę samowystarczalności getta łódzkiego. Jemu bezpośrednio podlegała żydowska administracja. Przełożonym Starszeństwa Żydów w getcie był Chaim Mordechaj Rumkowski. Z czasem stał się on głównym pośrednikiem między żydowską administracją, a władzami niemieckimi. Okupanci zmuszali go do współpracy najpierw przy przekształcaniu getta w obóz pracy, a następnie przy grabieży mienia żydowskiego. Ich kartą przetargową w permanentnym szantażowaniu Rumkowskiego były groźby zmniejszenia dostaw żywności do getta. Rumkowski posiadał ogromną władzę w administracji wewnętrznej getta, kierował nią przez Centralny Sekretariat[1.3]. Centralą do sierpnia 1944 r. kierowała Dora Fuchs. Gromadzono tam sprawozdania z poszczególnych wydziałów getta, także pośredniczyła w przekazywaniu Zarządowi Getta zrabowanego mienia żydowskiego. Centrali podlegał Wydział Prezydialny, Wydział Personalny, Kasa Główna oraz Centralna Księgowość.

Rumkowski powoływał nowe urzędy, wydziały i resorty. Struktura administracji getta składała się z sieci wydziałów, central, biur i komisji, które likwidowano, gdy przestawały być potrzebne, a na ich miejsce powoływano kolejne, o określonym zakresie kompetencji. W latach 1940–1944 administracja getta liczyła od 27 do 32 agend. W sumie zatrudniały one od 13 tys. do 14 tys. pracowników.  

W getcie funkcjonował także Wydział Zdrowia przy Szpitalu Kasy Chorych na ul. Łagiewnickiej 34/36. Ponadto w getcie funkcjonowało 6 innych szpitali, 7 aptek, 4 przychodnie, 2 stacje pogotowia, 2 prewentoria dla dzieci i 2 domy starców. Szpital został jednak zlikwidowany po tzw. „szperze”, czyli wrześniowych wywózkach z getta. „Wielka Szpera” między 3 i 12 września 1942 r. była skierowana przeciw dzieciom poniżej 10. roku życia i starcom powyżej 65. roku życia. Akcji tej towarzyszył zakaz opuszczania domów. W jej wyniku ze stacji przeładunkowej Radegast wywieziono na śmierć 15 681 osób. Na tę stację przyjeżdżały transporty Żydów deportowanych z Europy Zachodniej i Cyganów, a od stycznia 1941 r. wywożono stąd Żydów do miejsc Zagłady, przede wszystkim do Chełmna nad Nerem i KL Auschwitz-Birkenau.   

W łódzkim getcie funkcjonowały ponadto następujące wydziały: kwaterunkowy, meldunkowy, a także kolegium rabinackie pod przewodnictwem rabina Szlomy Trajstmana. Działał bank emisyjny, getto bowiem posiadało własny pieniądz zastępczy – Markquittungen zwane „rumkami” lub „chaimkami” od nazwiska przełożonego getta. Funkcjonował też bank skupu wartościowych przedmiotów, poczta, wydział tramwajów, sąd i prokuratura, więzienie i komenda służby porządkowej.

W getcie rozwijało się także szkolnictwo. Funkcjonowały tam szkoły podstawowe, religijne, specjalne, gimnazja, a nawet jedna szkoła muzyczna. We wszystkich szkołach zorganizowano stołówki. Na Marysinie organizowano kolonie i półkolonie. Kiedy w październiku 1941 r. do getta dosiedlono blisko 20 tys. Żydów z Europy Zachodniej i ulokowano ich w budynkach szkolnych, położono w ten sposób kres działalności oświatowej w getcie.  

W getcie łódzkim obowiązywała zasada, że praca do jedyna droga ocalenia, dlatego też zostało przekształcone w wielką pracującą fabrykę. W 1943 r. w 93 resortach pracy zatrudnionych było ogółem 70 tys. osób, co stanowiło 85% ogółu mieszkańców getta i dawało okupantowi ogromne zyski.

Wprowadzono też system kartek żywnościowych. Dzięki nim racjonalnie rozdzielano żywność dostarczaną do getta przez władze niemieckie. W ten sposób śmiertelność z powodu głodu była w łódzkim getcie dwukrotnie mniejsza niż w bogatszym getcie warszawskim, otwartym dla przemytu[1.4].

Likwidacja getta została zarządzona w maju 1944 r. przez Heinricha Himmlera. Znajdowało się w nim wówczas ok. 72 tys. więźniów. Według szacunków po ponad 4 latach jego istnienia zmarło w nim 45 327 osób, co stanowiło ponad 24% ogółu jego mieszkańców.

Od 23 czerwca 1944 r. do 14 lipca 1944 r. wywieziono 10 transportów Żydów (7196 osób) do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. 29 sierpnia 1944 r. odszedł z getta ostatni transport do KL Auschwitz. Getto przestało istnieć. Pozostawiono w nim tylko 840 osób z komanda do oczyszczania getta. Około 20–30 osób ukryło się przed wywózką. Hans Biebow wybrał także grupę 600 osób, która została wywieziona do obozów pracy w Königswusterhausen koło Berlina i fabryk Drezna. Chaima Rumkowskiego wywieziono wraz z rodziną przedostatnim transportem do Auschwitz, gdzie został zgładzony.

Bibliografia:

  • Encyklopedia getta. Niedokończony projekt archiwistów z getta łódzkiego, Łódź 2015.
  • Kronika getta łódzkiego. Litzmannstadt Getto 19411944, t. 1-5, Łódź 2009.
  • Sierakowiak D., Dziennik. Pięć zeszytów z łódzkiego getta, Warszawa 2015.
  • Żebrowski R., Getto łódzkie, [w:] Polski Słownik Judaistyczny, oprac. Z. Borzymińska, R. Żebrowski, t. 1, Warszawa 2003, ss. 471-473.
  • Żydowskie getto w Łodzi 1940–1944, Vademecum, red. J. Pyczewska-Pilarek, Łódź 1999.
Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Żydowskie getto w Łodzi 1940–1944, Vademecum, red. J. Pyczewska-Pilarek, Łódź 1999, s. 30.
  • [1.2] Żydowskie getto w Łodzi 1940–1944, Vademecum, red. J. Pyczewska-Pilarek, Łódź 1999, s. 33.
  • [1.3] Żydowskie getto w Łodzi 1940–1944, Vademecum, red. J. Pyczewska-Pilarek, Łódź 1999, s. 43.
  • [1.4] Żydowskie getto w Łodzi 1940–1944, Vademecum, red. J. Pyczewska-Pilarek, Łódź 1999, s. 51.