Pierwsza osada została założona tu prawdopodobnie w drugiej połowie XII lub na początku XIII w., wraz z pogranicznym grodem kasztelańskim, strzegącym przed niebezpieczeństwem zagrażającym Małopolsce od strony północnej. Źródła z 1233 r. potwierdzają istnienie tu twierdzy o dużym znaczeniu strategicznym. W 1250 r. Bolesław Wstydliwy podjął próbę utworzenia tu biskupstwa, mającego mieć charakter misyjny na Jaćwieży i Rusi. Przedsięwzięcie to zakończyło się niepowodzeniem.

W 1364 r. Łuków otrzymał od króla Kazimierza III Wielkiego status wolnego miasta. Polsko-litewska unia personalna, zawarta w Krewie w 1385 r., położyła kres najazdom, umożliwiając trwały rozwój zarówno pod względem gospodarczym, jak i demograficznym. Aż do rozbiorów miasto było stolicą ziemi łukowskiej wchodzącej w skład województwa sandomierskiego, a od 1474 r. — lubelskiego.

W 1403 r. Łuków uzyskał prawa miejskie magdeburskie z rąk króla Władysława II Jagiełły. Jako miasto królewskie, leżące przy trakcie komunikacyjnym prowadzącym z Korony na Litwę i obdarzane przez kolejnych władców licznymi przywilejami, w XV i na początku XVI w. stał się zamożnym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym, słynącym z produkcji sukna. Obok parafii katolickiej i gminy żydowskiej istniała tu także parafia prawosławna, przekształcona po unii brzeskiej w 1596 r. w parafię greckokatolicką.

W drugiej połowie XVII w., Łuków kilkakrotnie padał ofiarą najazdów, palony i grabiony, najpierw w czasie powstania Chmielnickiego przez kozaków, a następnie przez wojska szwedzkie i siedmiogrodzkie. Miasto zaczęło podnosić się z upadku dopiero w latach 70. XVII wieku.

W 1696 r. sprowadzono zakon pijarów, którzy w 1701 r. później założyli tu kolegium (istniejące do połowy XIX w.). Dzięki temu Łuków stał się ważnym ośrodkiem oświatowym. Pomyślny rozwój przerwał pożar, który w 1782 r. zniszczył dużą część zabudowań miejskich, co doprowadziło do zmniejszenia się liczby mieszkańców o połowę.

W 1795 r. miasto w wyniku III rozbioru Polski znalazło się w zaborze austriackim (Nowa Galicja), w 1809 r. — w Księstwie Warszawskim (departament siedlecki), a w 1815 r. — Królestwie Polskim (województwo podlaskie, a następnie gubernia lubelska i siedlecka).

W ciągu XIX stulecia Łuków pozostawał prowincjonalnym miastem o niewielkim znaczeniu gospodarczym. Ożywienie przyniosła dopiero budowa od lat 60. XIX w. linii kolejowych: Warszawa – Brześć (Droga Żelazna Warszawsko-Terespolska), Łuków – Dęblin oraz Łuków – Lublin. Łuków zamienił się w ruchliwy węzeł kolejowy, a na początku XX w. zbudowano kilka większych zakładów przemysłowych, m.in. dwie fabryki.

W okresie międzywojennym Łuków był stolicą rozległego powiatu w obrębie województwa lubelskiego. Działały tu liczne partie i organizacje polityczne, zarówno polskie, jaki i żydowskie, rozwijało się szkolnictwo, wydawano lokalne gazety.

Rozwój Łukowa przerwał wybuch II wojny światowej i nastanie w jej okresie okupacji niemieckiej. W istniejącym do 1942 r. getcie Niemcy zamknęli 10 tys. Żydów, zgładzonych w obozie w Treblince. W lipcu 1944 r., wycofująca się armia niemiecka zbombardowała miasto, niszcząc je w 70%. Aktywna podczas okupacji partyzantka polska (Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa, Bataliony Chłopskie, Narodowe Siły Zbrojne), kontynuowała swoją działalność po wojnie, walcząc z władzami komunistycznymi (organizacja Wolność i Niezawisłość). W latach 1944–1945 NKWD dokonywało aresztowań i deportacji w głąb ZSRR.

Po wojnie Łuków pozostał ośrodkiem powiatu województwa lubelskiego (z przerwą na przynależność w latach 1975–1998 do województwa siedleckiego). Taką też rolę pełni po reformie administracyjnej z 1999 roku.

Nota bibliograficzna

  • Łuków i okolice w XIX i XX wieku, red. R. Turkowski, Warszawa 1989.
Drukuj