Pierwsza wzmianka o jedynym żydowskim mieszkańcu Lidzbarka Welskiego pochodzi z 1672 roku. Społeczność powstała jednakże dopiero po wcieleniu miasta do Królestwa Pruskiego. Do pierwszych Żydów w Lidzbarku należeli członkowie rodzin Salomonów i Lichtensteinów. W 1815 r. wzniesiono dom modlitwy. Najprawdopodobniej kupcy i rzemieślnicy żydowscy stanowili dużą konkurencję dla dotychczasowych mieszkańców miasta, dlatego też stworzyli własną „podmiejską” kolonię, zwaną Pólkiem.

Społeczność rozwijała się dość prężnie, m.in. w 1828 r. założono cmentarz wyznaniowy, a w drugiej połowie XIX w. wzniesiono synagogę. Najprawdopodobniej już na początku XIX stulecia Żydzi stanowili ponad 10% mieszkańców miasteczka; w 1837 r. notowano ich tutaj 230. Trudnili się przede wszystkim handlem i kupiectwem oraz rzemiosłem (zwłaszcza na Pólku).

Największą liczebność gmina osiągnęła najpewniej w latach 80. XIX w., kiedy to mieszkało w Lidzbarku blisko 400 Żydów, coraz silniej integrujących się społecznie i kulturowo z niemiecką częścią miasta. W czasie I wojny światowej w szeregach armii niemieckiej poległo dwóch Żydów urodzonych w Lidzbarku (jeden z nich mieszkał w miejscu urodzin).

Gwałtowne załamanie rozwoju wspólnoty nastąpiło wraz z powrotem Lidzbarka Welskiego do Rzeczpospolitej. Większość zgermanizowanych kulturowo Żydów zdecydowała się na wyjazd do miast w Niemczech. W miasteczku pozostało ok. 50 osób pochodzenia żydowskiego, do których dołączyli emigranci z innych części II RP. Liczebność społeczność w latach 30. XX w. ustabilizowała się na poziomie 70–80 osób, zatem ok. 1,5–1,7 % ludności Lidzbarka. Nadal podstawą bytowania jej członków był handel, ale zajmowano się także wytwórczością i usługami prawniczymi. Mimo znacznego spadku liczebnego, tutejsza społeczność odgrywała dużą rolę wśród innych wspólnot żydowskich na ziemi lubawskiej i krańcu Mazur, które znalazły się w granicach Polski. W drugiej połowie lat 30. XX w. w Lidzbarku mieszkał Henoch Stawicki, pełniący rolę rzezaka dla wspólnot w powiatach brodnickim, lubawskim i działdowskim.

W 1932 r. utworzono zbiorczą Gminę Wyznaniową Żydowską z siedzibą w Brodnicy, która oprócz Lidzbarka objęła również dotychczasowe gminy w Nowym Mieście, Lubawie i Działdowie. Pomimo trudności finansowych lidzbarska synagoga funkcjonowała aż do wybuchu wojny. W 1939 r. majątek nieruchomy gminy w Lidzbarku Welskim wyceniono na 40 500 zł. W jego skład wchodziła synagoga (20 000 zł), dom modlitwy (6 000 zł), dom mieszkalny rzezaka wraz z mykwą (9 500 zł) oraz cmentarz (5 000 zł).

W chwili wybuchu II wojny światowej w mieście mieszkała jeszcze niewielka liczebnie grupa ludności żydowskiej. Jej członkowie zostali aresztowani przez Niemców i wywiezieni do obozów koncentracyjnych i miejsc zagłady. Niebawem okupanci zburzyli synagogę.

Wśród ofiar Zagłady znane są nazwiska 72 Żydów, związanych najczęściej poprzez urodzenie z Lidzbarkiem Welskim. Deportowani byli oni najczęściej z Berlina i innych miast Niemiec do gett w Theresienstadt, Kownie, Rydze, Mińsku, Litzmannstadt (Łodzi), Izbicy i Piaskach. Ci, którzy przeżyli wywózki zginęli m.in. w obozach i miejscach zagłady w Auschwitz, Treblince, Sobiborze, Kulmhof (Chełmnie nad Nerem), Sachsenhausen i na Majdanku.

Bibliografia

  • Chamot M., Gmina wyznaniowa żydowska w Brodnicy w latach 1920–1939, [w:] Gminy wyznaniowe żydowskie w województwie pomorskim w okresie międzywojennym (1920–1939), Toruń 1995.
  • Falkowski J., Ziemia lubawska, Toruń 2006.
  • Klemens E., Lidzbark Welski. Z dziejów miasta i okolic, Olsztyn 1976
  • Löwenstein L., Die jüdischen Gefallenen des Deutschen Heeres, der Deutschen Marine und der Deutschen Schutztruppen 1914–1918. Ein Gedenkbuch, Berlin 1932.
Drukuj