W kwietniu 1942 r. część dużego gospodarstwa rolnego (byłego folwarku) Trościeniec Mały, leżącego 10 km na wschód od Mińska (obecnie w granicach miasta) została przekształcona przez Niemców w obóz zagłady; cała wieś otrzymała status osady wojskowej. Największą część ofiar obozu stanowili więźniowie gett z Mińsku i okolicznych miasteczkach oraz Żydzi pochodzący z terenów Polski, Niemiec, Austrii, Czechosłowacji, Węgier oraz innych krajów Europy. Ginęli tutaj także miejscowi partyzanci, członkowie ruchu oporu oraz zakładnicy.

Liczba ofiar znacznie różni się w zależności od źródeł. Nadzwyczajna Komisja Państwowa, badająca zbrodnie niemieckie jeszcze w 1944 r. informowała o największej liczbie ofiar – 546 tysięcy. W 34 zbiorowych mogiłach stwierdzono wówczas szczątki 476 tys. osób, w piecowisku krematoryjnym – 68 tys. osób, a w szopach i na stosach – kolejnych 2 tys. osób. Współcześnie te liczby są jednak znacznie redukowane; wedle instytutu Yad Vashem zginęło tu 65 tys. osób[1.1].

Wraz z rozpoczęciem funkcjonowania obozu zagłady, więźniom nakazano wybudowanie drogi łączącej miejsce kaźni z szosą Mińsk – Mohylew. Aleja ta została obsadzona topolami. Nazywano ją „Drogą Śmierci”, bowiem tylko nielicznym było dane wrócić nią z obozu (droga wraz z aleją zachowana jest do dnia dzisiejszego). Teren obozu otoczono potrójnymi zasiekami z drutu kolczastego, przez które płynął prąd elektryczny.

W Troscieńcu Małym stacjonowało 7 oddziałów policyjnych złożonych z Litwinów, Estończyków, Białorusinów (batalion strzelców) oraz folksdojczów. W marcu 1943 r. w obozie pojawili się żandarmi. Każdy strażnik mógł bez konsekwencji zabić, rozstrzelać lub powiesić dowolnego więźnia. W akcji eksterminacyjnej brali udział także Węgrzy, żołnierze Wermachtu, jednostki paramilitarne, a także 100–200 lokalnych ochotników, którzy udostępniali m.in. ciężarówki do transportu więźniów. Rozstrzeleniami kierował Unterscharführer SS Rider.

W obrębie obozu wzniesiono domy mieszkalne dla komendanta i strażników, magazyny, zakład produkcji asfaltu, tartak, kuźnię, młyn, warsztaty (szwalniczy, obuwniczy, kuśnierski, rymarski, szklarski, ciesielski, stolarski, ślusarski) oraz sortownię i pralnię odzieży. Więźniowie pracowali na rzecz okupanta, a rzemieślnicy budowali także obiekty na terenie obozowego gospodarstwa rolnego, które obejmowało 200 ha gruntów rolnych. Uwięzieni wywożeni byli również do pracy w Mińsku. W obozie funkcjonował także oddział niemieckiej paramilitarnej Organizacji Todt.

Liczba więźniów, przeważnie Żydów, utrzymywała się na poziomie 500–1000 osób. Do obozu w Trościeńcu kierowano m. in. po 20–50 fachowców z transportów, które do mińskiego getta przybywały z Niemiec, Austrii i Czechosłowacji (w tym z getta w Terezinie).

Więźniowie nie mieli obozowych, ujednoliconych uniformów; każdy ubrany był w to, w czym przybył do obozu. Panował powszechny głód – raz dziennie wydawano zupę gotowaną z różnych odpadków, kawałek chleba oraz porcję herbaty ziołowej lub kawy zbożowej. Więźniowie mieszkali w głęboko posadowionych w ziemi barakach, z niewielkimi oknami. Na ziemnych klepiskach ustawione były wielopoziomowe prycze. Wszystkich chorych bezzwłocznie zabijano.

Pierwszą akcję eksterminacyjną Niemcy przeprowadzili 11 maja 1942 roku. Następnie, dwa razy w tygodniu, we wtorki i piątki, do Trościeńca przywożono z mińskiego getta grupy Żydów z Austrii, Polski, Czechosłowacji i Niemiec. Wszystkich czekała rychła śmierć. W lutym 1943 r. do Trościeńca przywieziono 3 tys. zwłok Żydów zagazowanych w czasie transportu z Połocka. 14–15 września 1943 r. 480 Żydów wywieziono na Majdanek. Ostatnie akcje eksterminacyjne miały miejsce w końcu czerwca 1944 roku. Spośród 6,5 tys. więźniów (wcześniej osadzonych w mińskim więzieniu przy ul. Szerokiej), w tym ostatnich 500 białoruskich i niemieckich Żydów – część została rozstrzelana, a inni zagazowani w ciężarówkach. Zwłoki spalono.

W 1963 r. niedaleko wsi Trościeniec Wielki, przy szosie mohylewskiej, wzniesiono kilkunastometrowy obelisk ku pamięci ofiar – 201 500 osób z obozu w Troscieńcu Małym. U podnóża pomnika płonie „wieczny ogień”. W 1994 r. pomnik odrestaurowano. W 1965 r. w miejscu kaźni ostatnich więźniów wystawiono pomnik z inskrypcjami w języku rosyjskim: „Tutaj spoczywają obywatele radzieccy, zamęczeni i spaleni przez niemieckich oprawców w czerwcu 1944 roku” oraz „Ludzie, pamiętajcie, przekazujcie z pokolenia na pokolenie, że cała tutejsza ziemia przesiąknięta jest naszymi łzami i krwią. Niech nasz smutek i męstwo dodadzą wam sił i determinacji w walce o pokój i szczęście na ziemi”. Współcześnie istnieje Park Memorialny Trościeniec (biał. Memoryjalny Park Trascjaniec).

Bibliografia

  • Maly Trostinets, Shoah Resource Center, The International School for Holocaust Studies [online] http://yadvashem.org/odot_pdf/microsoft%20word%20-%206636.pdf [dostęp: 21.04.2016].
  • Mietielskaja N., Kamieniewa O., Mir jewriejskich miesteczek. Putiewoditiel, Minsk 2008, ss. 112–117.
  • Wierszyckaja T. G., Trostieniec, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I. A. Altman, Moskwa 2009, s. 987.
Drukuj

Przypisy