Najstarsza informacja o Żydach mieszkających w Mielcu pochodzi z 1573 roku. Było to małżeństwo Barbara oraz Izrael. W 1601 r. zaś podobno niejaki Mojżesz - obywatel mielecki był właścicielem domu w mieście.

W czasie potopu szwedzkiego, w latach 1655-1660, w mieście zginęło 40 rodzin żydowskich. Według spisu podatków w 1662 r. w Mielcu podatek pogłówny płaciło zaledwie 20 rodzin żydowskich, a w 1676 r. - już tylko sześć rodzin. Natomiast w pobliskim miasteczku Rzochowie (obecnie dzielnica Mielca), w którym pierwszy Żyd został wzmiankowany dopiero w 1631 r., mieszkało wtedy 12 rodzin żydowskich, a 1676 r. - już 20 rodzin płaciło podatek.

Początkowo zapewne Żydzi z Mielca oraz z Rzochowa tworzyli przykahałek, podlegający kahałowi w Opatowie. Pierwszą drewnianą synagogę zbudowali w 1721 roku. Przetrwała aż do pożaru miasta w 1856 roku. Spłonęły wówczas jeszcze dwie inne bóżnice. Od 1720 r. gmina żydowska w Mielcu utrzymywała cheder. Przewodniczącym kahału był wtedy Abram Markowic. Już od 1741 r. Żydzi uczestniczyli w wyborach samorządu miejskiego, bo wybrano go „za zgodą całego pospólstwa i synagogi”. W 1765 r. na terenie kahału mieleckiego mieszkało 914 Żydów, w tym w samym mieście 585, zaś w Rzochowie – 94. W 1777 r. płacili 914 zł rocznie podatku tolerancyjnego, z czego wynika, że gmina ta była pod względem liczby Żydów na dziewiątym miejscu na terenie obecnego województwa podkarpackiego.

Mielec po 1772 r. znajdował się pod panowaniem austriackim. W związku z tym w Mielcu, jak i w innych miasteczkach tego rejonu, od 1792 r. dzieci żydowskie poza chederem dodatkowo uczyły się w niemieckojęzycznych szkołach żydowskich - tzw. Jüdisch-Deutsche Schule. W 1799 r. w Mielcu zbudowano nowy, murowany bet ha-midrasz, natomiast w Rzochowie drewnianą synagogę. Wówczas mieszkało w mieście 1008 Żydów, co stanowiło 34% ogółu ludności.

Społeczność żydowska Mielca była w przeważającej część chasydzka. W początkach XIX w. funkcję rabina i jednocześnie od 1827 r. cadyka sprawował tu Jakub Horowic, uprzednio rabin w Kolbuszowej, syn słynnego cadyka Naftalego z Ropczyc. W 1846 r. w gminie żydowskiej było 1980 osób, a w 1870 – 2534 osoby. Kahał utrzymywał m.in.: dwie synagogi i trzech rabinów, przy czym funkcje rabina kahalnego powierzono Judzie Horowicowi.

W 1872 r. doszło w mieście do rozruchów antyżydowskich na tle ekonomicznym. Miejscowe siły policyjne nie były w stanie opanować sytuacji i do miasta ściągnięto wojsko. Do podobnych rozruchów doszło także w 1895 roku.

W 1881 r. utworzono tu z fundacji Pinkasa Kranza przytułek dla ubogich Żydów i chrześcijan. W 1885 r. powołano Credit-Verein, na którego czele stał N. Schmirer. W 1892 r. utworzono kolejne Towarzystwo Kredytowe, któremu prezesował Natan Gross. W 24-osobowej Radzie Miasta Mielca zasiadało 13 Żydów. Pod koniec XIX w. wybudowano nową, murowaną synagogę w miejsce starej. Miała dwie wieże. Obok była łaźnia i rzeźnia rytualna. W mieście na 45 wszystkich sklepów - 41 znajdowało się w rękach żydowskich. W 1899 r. Abraham Juda Kurz uruchomił tu pierwszą drukarnię. W 1900 r. w gminie żyło 3992 Żydów, natomiast w samym mieście 2817. Kahał utrzymywał szkołę religijną. Była tu także szkoła fundacji barona Maurycego Hirscha. Rabinem był wówczas Naftali Horowic. W 1905 r. w mieście mieszkało 4017 Żydów, co stanowiło 62% ogółu mieszkańców. W tym też roku powstała pierwsza księgarnia żydowska, prowadzona przez Rachelę Grau. W 1918 r. Salomon Weisser założył fundację dla ubogich Żydów.

W czasie I wojny światowej po zdobyciu miasta przez Rosjan, 21.09.1914 r. Kozacy splądrowali domy i sklepy żydowskie. Na początku listopada (04. i 07.) 1918 r. doszło do grabieży sklepów żydowskich przez ludność z okolicznych wsi. Zginął wówczas jeden z interweniujących policjantów. 01.05.1919 r. ponownie doszło do rozruchów antyżydowskich w mieście, w których wzięło udział ok. 4 tys. ludności z okolicznych wsi i miejskiego pospólstwa. Obrabowano 14 sklepów żydowskich i pięć mieszkań, natomiast ośmiu Żydów broniących swojego dobytku zostało rannych. Próby wzniecenia podobnych rozruchów, podjęte w kilka dni później – 8 i 15 maja – nie powiodły się wobec zdecydowanej postawy żandarmerii i wojska.

W 1923 r. w Mielcu mieszkało 3020 Żydów i 2415 Polaków. Przewodniczącym kahału w okresie międzywojennym był Chaim Friedman. Mieleccy Żydzi angażowali się w propolskie inicjatywy patriotyczne. Wiadomo, że jeden mielecki Żyd o nazwisku Strauss walczył w Legionach Piłsudskiego, natomiast Lejzor Salpeter wchodził w skład Komitetu Obywatelskiego Legionów Piłsudskiego. W mieście działały następujące partie polityczne i organizacje młodzieżowe: Mizrachi, Agudas Israel, Poalej Syjon, Histadrut, Ha-Szomer ha-Cair, He-Chaluc, Gordonia, Betar i Bnej Akiba oraz klub sportowy Makabi. W 1927 r. Chana Hermelowa otworzyła pierwszą w mieście prywatną wypożyczalnię książek.

W latach 30. XX w. nasiliła się emigracja z Mielca. W latach 1937–1938 z powiatu mieleckiego wyjechało do Palestyny 691 Żydów, zaś do krajów Europy zachodniej i Stanów Zjednoczonych – 1555.

Przed wybuchem II wojny światowej w Mielcu mieszkało 5420 Żydów, w tym uciekinierzy z Niemiec, Austrii, Czechosłowacji i Wolnego Miasta Gdańska, zaś w Rzochowie – 1922.

W przeddzień święta Rosz ha-Szana, 13.09.1939 r., Niemcy zajęli Mielec. Zaraz po wkroczeniu do miasta spalili żywcem ponad 80 osób w miejscowej synagodze i rzeźni rytualnej, a 22 rozstrzelali na lotnisku w Berdechowie. Rozstrzelani byli uciekinierami z Dąbrowy Tarnowskiej, Tarnowa i Żabna. W tym dniu spalili też dwa inne domy modlitwy. W miejscu synagogi stoi obecnie pamiątkowy obelisk. 10 listopada 1939 r. wśród wziętych z miasta zakładników znalazło się 3 Żydów. W listopadzie Niemcy utworzyli w Mielcu Judenrat a na przewodniczącego wyznaczyli adwokata Finka.

Latem 1941 r., po napaści Niemiec na ZSRR ponad 300 Żydów mieleckich osadzono w obozie pracy w Biesiadce, gdzie ponad 200 z nich pracowało w dwóch niemieckich firmach „Fischer” i „Müller” przy wycince drzew w okolicznych lasach. W podobozach zlokalizowanych w przysiółku Przyłęk Staszkówka umieszczono ok. 40 Żydów a w podmieleckiej Smoczce ok. 30 Żydówek. Sporadycznie dochodziło do rozstrzeliwania Żydów. Zimą 1943 r. obóz główny wraz z podobozami został zlikwidowany a Żydów wywieziono w nieznanym kierunku.

W innym obozie pracy, w Cyrance (obecnie dzielnica Mielca) zatrudniano przy wyrębie lasu i budowie dróg ok. 40 Żydów. Na początku 1944 r. zostali rozstrzelani tam na miejscu wraz z członkami pilnującej ich straży żydowskiej.

Ok. 100 Żydów mieleckich zakwaterowano w obozie pracy w Dębiakach. Pracowali przy budowie drogi oraz kolejki leśnej na trasie Mielec – Nowa Dęba. Wiosną 1944 r. wywieziono ich do Mielca, gdzie jak się przypuszcza zostali rozstrzelani.

W Mieleckich Zakładach Lotniczych zamienionych na Flugzeugwerk Mielec od wiosny 1942 r. zorganizowany był obóz pracy przymusowej, będący filią obozu w Płaszowie. W marcu 1942 r. przebywało w nim ok. 250 Żydów, w tym ok. 170 z Wielopola Skrzyńskiego i reszta miejscowych. Zimą 1942 r. liczba osadzonych w obozie wzrosła do ponad 2 tys. po przewiezieniu tam kolejnego transportu Żydów z Mielca i okolic. W lipcu 1944 r., gdy w obozie znajdowało się ok. 2000 mężczyzn i 300 kobiet, wywieziono ich do Wieliczki i dalej do Flossenburga na terenie Rzeszy. Chorych rozstrzelano na miejscu.

Likwidacja ludności żydowskiej zgromadzonej w mieleckim getcie rozpoczęła się 09.03.1942 roku. Gestapo rozstrzelało wówczas ok. 300 osób w Borku – dzielnicy Mielca. Obecnie znajduje się tam pamiątkowy obelisk. We wszystkich w tym okresie w egzekucjach zginęło ok. 1000 osób. 13 marca rozpoczęła się wywózka pozostałej ludności żydowskiej i trwała ona przez 5 dni. Młodych wywieziono do obozu pracy w Pustkowie, a ok. 500 pozostałych osób do gett w Bełzie, Białej Podlaskiej, Dubience, Włodawie, Krasnymstawie, Międzyrzeczu i Parczewie. Następnie trafili oni do obozu zagłady w Bełżcu. Mielec był pierwszym miastem w Generalnym Gubernatorstwie, które Niemcy ogłosili jako judenrein – „wolne od Żydów”.

Z zagłady uratowało się podobno ponad 300 Żydów mieleckich. Po zakończeniu działań wojennych 183 wróciło do miasta. Jak wynika z danych meldunkowych dnia 15.08.1945 r. mieszkało ich w mieście 106, ale pod koniec następnego roku już tylko 20. Ten nagły spadek liczby ludności żydowskiej w Mielcu spowodowany był pogromem, do jakiego doszło w mieście 25.10.1946 roku.

Nota bibliograficzna:

  • Mielec, [w:] Encyclopaedia Judaica, red. M. Berenbaum, F. Skolnik, t. 14, Detroit 2007, s. 205.
  • Potocki A., Żydzi w Podkarpackiem, Rzeszów 2004.
  • Wanatowicz S., Ludność żydowska w regionie mieleckim do 1939 r., [w:] Mielec, Studia i materiały z dziejów miasta i regionu, t. 3, Mielec 1994, ss. 34-61.
Drukuj