Początek żydowskiego osadnictwa w Mikołowie jest związany z edyktem cesarskim, wydanym w 1627 r., łagodzącym politykę wobec Żydów na ziemiach dziedzicznych Habsburgów. Decyzję tę podjął cesarz Ferdynand, ponieważ chciał poprawić sytuację ekonomiczną państwa spustoszonego przez wojnę trzydziestoletnią (1618–1648). Żydowska rodzina Singerów wykorzystała sprzyjającą sytuację, i w 1640 r. zamieszkała w Mikołowie. Spis ludności żydowskiej na Śląsku, przeprowadzony w 1691 r., także odnotowuje obecność Żydów w miasteczku.

Podczas pierwszej wojny śląskiej w 1742 r. większość Śląska znalazła się pod panowaniem Królestwa Pruskiego (z wyjątkiem Śląska Cieszyńskiego i księstwa opawskiego). W 1758 r. w Mikołowie żyło zaledwie 6 Żydów.

W 1776 r. władze pruskie nakazały przesiedlenie w ciągu miesiąca wszystkich Żydów zamieszkujących ziemie po lewej stronie Odry na prawą stronę rzeki. W nowych miejscach mogli oni mieszkać jedynie we wsiach. We wrześniu 1779 r. władze zmieniły jednak zdanie i nakazały wszystkim Żydom opuszczenie wiosek i zamieszkanie w miastach, głównie w Gliwicach. 17 sierpnia 1780 r. Kamera Wrocławska wyznaczyła pięć miast przesiedleńczych dla Żydów: Tarnowskie Góry, Mysłowice, Mikołów, Lubliniec i Bieruń Stary. W 1787 r. władze pruskie wycofały się z przesiedlania Żydów do wyznaczonych miejsc, ponieważ opuszczane przez nich miasta ponosiły zbyt duże straty gospodarcze. Jednak dzięki tym zarządzeniom liczba żydowskich mieszkańców Mikołowa wzrosła w 1787 r. do 84 osób.

W 1816 r. w Mikołowie wybudowano synagogę. Gmina mikołowska była jednak stosunkowo mała i pierwszego rabina wybrano dopiero w 1931 r. Do tego czasu funkcję rabinów pełnili kantorzy. W 1825 r. mieszkało tu 272 Żydów.

W 1854 r. w Mikołowie oficjalnie powstała gmina żydowska. W 1861 r. w mieście żyło 504 Żydów. W tym czasie istniała tutaj prywatna szkoła żydowska, w której uczyło się 104 uczniów. W 1872 r. powstał Związek Górnośląskich Gmin Synagogalnych (Oberschlesische Synagogen-Gemeinden), w skład którego wchodziła mikołowska gmina żydowska.

Na przełomie XIX i XX w. wielu Żydów wyjechało z Mikołowa do Ameryki i Palestyny. Ze spisu ludności przeprowadzonego w 1900 r. wynika, że w Mikołowie było 6638 mieszkańców, w tym 514 ewangelików i 192 Żydów. W 1910 r. w mieście żyło 175 Żydów. Od 1906 r. prowadzono dom dla ubogich Żydów. Działały tutaj także Izraelicki Związek Pielęgnowania Chorych i Izraelicki Związek Pogrzebowy „Chewra Kadisza”.

20 marca 1921 r. przeprowadzono plebiscyt na Górnym Śląsku. Podczas głosowania większość społeczności żydowskiej oddała głosy za pozostaniem Górnego Śląska w Niemczech. W Mikołowie oddano 3059 (55,7%) głosów za pozostaniem miasta w Niemczech oraz 2434 głosów za Polską (44,3%). Pomimo wyników głosowania społeczność polska doprowadziła do wybuchu III powstania śląskiego, w wyniku którego w 1922 r. Mikołów przyłączono do Polski. Większość mikołowskich Żydów zdecydowała się wówczas na emigrację na Zachód.

Po 1922 r. na polski Górny Śląsk zaczęli napływać polscy Żydzi. Pochodzili w większości z Zagłębia Dąbrowskiego, a także z terenów dawnego Królestwa Kongresowego. Ich przyjazd częściowo rekompensował odpływ Żydów niemieckich i pozwalał przetrwać gminom żydowskim na Śląsku. Jednak polscy Żydzi doświadczali niechęci ze strony lokalnych władz miejskich i Żydów mieszkających tutaj od dawna. Przyczyny tej nieprzychylności wynikały z tego, że dawne Królestwo Kongresowe było postrzegane przez większość mieszkańców Górnego Śląska jako tereny zacofane, biedne i gorsze kulturowo. Obawiano się konkurencji ze strony polskich Żydów i wzrostu tendencji propolskich. Konflikty te przenosiły się także do społeczności gmin żydowskich i negatywnie wpływały na ich rozwój.

W latach 1922–1926 przewodniczącym Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Mikołowie był Henryk Jakubowicz, właściciel miejscowej cegielni. W 1928 r. żyło tu 74 Żydów. 28 listopada 1931 r. gmina mikołowska wybrała swojego rabina. Został nim Ajzyk Chameides (1911–1943), który mieszkał na stałe w Katowicach, a do Mikołowa przyjeżdżał tylko w soboty i święta.

Gdy w 1933 r. naziści doszli do władzy w Niemczech, część emigrantów zdecydowała się na powrót na Górny Śląsk. Liczba powracających Żydów musiała być znacząca, ponieważ Urząd Wojewódzki Śląski wydał zezwolenie Zwierzchności Gmin Izraelickich w Katowicach na przeprowadzenie zbiórki pieniężnej na rzecz reemigrantów żydowskich. Kwesta trwała od 1 do 30 czerwca 1933 r. we wszystkich gminach synagogalnych województwa śląskiego.

12 marca 1938 r. III Rzesza zajęła Austrię, w październiku 1938 r. – czeskie Sudety, a 15 marca 1939 r. – całe Czechy i Morawy. Niemieccy Żydzi przebywający na polskim Górnym Śląsku obawiali się dalszych roszczeń terytorialnych Adolfa Hitlera, co mogłoby doprowadzić do wybuchu wojny niemiecko-polskiej. W takiej sytuacji Górny Śląsk znalazłby się pod okupacją niemiecką. Wielu niemieckich Żydów mieszkających na polskim Śląsku zdawało sobie sprawę z antysemickiej polityki Hitlera i wyjeżdżało na Zachód. W ten sposób od 1938 r. zaczęła spadać liczebność gmin żydowskich na Śląsku.

W pierwszych dniach II wojny światowej Mikołów zajęły wojska niemieckie. Władze nazistowskie III Rzeszy na początku 1940 r. opracowały Generalplan Ost przewidujący stopniową i całkowitą eksterminację ludności żydowskiej oraz cygańskiej, a następnie wysiedlenie na Wschód znacznej części Polaków. Na Górnym Śląsku początkowo planowano wysiedlenie wszystkich Żydów do Generalnego Gubernatorstwa, jednak po odmowie tamtejszych władz zdecydowano się na utworzenie gett. Na początku 1940 r. największe getta utworzono w Będzinie i Sosnowcu. Mikołowskich Żydów wywieziono wówczas do getta w Sosnowcu-Środuli. W maju 1942 r. Niemcy przeprowadzili wielką akcję wywózki śląskich Żydów do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau; Żydów z Mikołowa wywieziono tam 12 maja 1942 roku.

18 stycznia 1945 r. przez miasto przeszła kolumna więźniów oświęcimskich w tzw. marszu śmierci. Około 60 więźniów zmarło wówczas z wycieńczenia lub zostało zamordowanych przez eskortujących ich Niemców. Ofiary pochowano na tutejszym cmentarzu żydowskim.

W 1972 r. podczas przygotowań do obchodów 750-lecia miasta budynek dawnej synagogi został wysadzony przez górników KWK „Bolesław Śmiały”. Pretekstem była rzekoma konieczność przebudowy układu komunikacyjnego.

Nota bibliograficzna

  • Gwóźdź K., Żydzi w okresie międzywojennym, [w:] Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s. 434.
  • Mikułów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. VI, Warszawa 1885, ss. 414–415.
  • Jaworski W., Z dziejów Żydów bieruńskich, Bieruń Stary 1989, s. 5.
  • Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. V.
Drukuj