Początek osadnictwa żydowskiego w Mysłowicach jest związany z wydanym w 1627 r. edyktem cesarskim zezwalającym Żydom na ponowne osadnictwo na ziemiach dziedzicznych Habsburgów po zapłaceniu specjalnej opłaty w wysokości 40 tys. guldenów. Cesarz Ferdynand zdecydował się na wydanie tego edyktu dążąc do poprawy sytuacji finansowej państwa, spustoszonego przez wojnę trzydziestoletnią (1618–1648). Edykt cesarski zezwalał Żydom na warunkowe prowadzenie handlu i rzemiosła przez wyodrębnioną grupę Żydów uprzywilejowanych (privilegire Juden), których nazywano także Żydami dworskimi (Hofjuden). Cesarz zezwolił im także na dzierżawienie poboru ceł i podatków. Mogli także nabywać domy na własność[1.1]. Tę zmianę nastawienia do Żydów wykorzystał ówczesny właściciel Mysłowic Krzysztof Mieroszewski. Pragnąc pobudzić rozwój gospodarczy miasta, sprowadził w 1637 r. pierwszych Żydów. Sprzeciwił się temu miejscowy proboszcz ksiądz Gosławski, który wniósł skargę do biskupa krakowskiego i zażądał usunięcia Żydów z miasta oraz zburzenia ich domu modlitwy[1.2].

Kończący wojnę trzydziestoletnią traktat westfalski (zawarty 24 października 1648 r.) uzależniał wydanie zgody na osadnictwo żydowskie od decyzji właścicieli ziemskich. Postanowienia traktatu dotyczyły także ziem Górnego Śląska[1.3]. W 1677 r. Żyd Mertek prowadził pod Mysłowicami własną kuźnię. Przeprowadzony w 1691 r. spis ludności żydowskiej na Śląsku wymienia obecność Żydów w mieście. Pod koniec XVII w. w Mysłowicach handlem trudniło się 9 osób; byli to w większości Żydzi.

Dane z 1744 r. mówią, że w Mysłowicach handlem trudniło się wówczas 3 Żydów, którzy sprzedawali tzw. norymberszczyznę oraz skóry. W 1748 r. władze pruskie zobowiązały wszystkich Żydów mieszkających na Śląsku od najmniej roku do wpłacania kwoty w wysokości 10% wartości swojego majątku w przypadku imigracji z państwa. 17 kwietnia 1750 r. władze pruskie wydały z kolei Pruski Regulamin Główny i Generalne Przywileje – akt, który szczegółowo określał sytuację prawną, społeczną, polityczną i gospodarczą Żydów. W okresie tym, około 1751 r. w Mysłowicach wybudowano synagogę. W mieście istniał też osobny sąd dla ludności żydowskiej.

W 1771 r. w Mysłowicach żyło 43 Żydów. W 1776 r. władze pruskie nakazały przesiedlenie w ciągu miesiąca wszystkich Żydów żyjących po lewej stronie Odry na prawą stronę rzeki. W nowych miejscach mogli oni zamieszkiwać jedynie we wsiach.
Po kilku latach, we wrześniu 1779 r., władze zmieniły zdanie i nakazały wszystkim Żydom opuszczenie wiosek oraz zamieszkanie w miastach. Jako główne miasto zamieszkania wskazano wówczas Gliwice. 17 sierpnia 1780 r. Kamera Wrocławska wyznaczyła pięć miast jako miasta przesiedleńcze dla Żydów. Były to: Tarnowskie Góry, Mysłowice, Mikołów, Lubliniec i Bieruń Stary[1.4]. W 1787 r. władze pruskie wycofały się z zarządzeń przesiedlania Żydów do wyznaczonych miast przesiedleńczych, ponieważ opuszczane przez nich miasta ponosiły zbyt duże straty gospodarcze.

W lutym 1808 r. władze pruskie zniosły wszystkie przywileje feudalne cechów i miast, włączając w to zniesienie przywilejów De non tolerandis Judaeis. Od tej pory Żydzi mogli za zgodą władz osiedlać się we wszystkich śląskich miastach i swobodnie nabywać nieruchomości. W 1811 r. w Mysłowicach żyło już 89 Żydów. Byli to w większości Żydzi pochodzący z Małopolski. Trudnili się najczęściej handlem, handlując bydłem, zbożem i galanterią.

Istnienie gminy żydowskiej w Mysłowicach zostało oficjalnie zatwierdzone 11 lipca 1821 r. przez starostę Carla Traugotta hrabiego Henckel von Donnersmarck. W wystawionym przez niego dokumencie uregulowano sprawy miejsc pochówku dla tworzonych wówczas pięciu gmin żydowskich w powiecie bytomskim (Bytom, Tarnowskie Góry, Miasteczko Śląskie, Mysłowice i Zabrze)[1.5]. W 1826 r. powstał dom modlitwy. Znajdował się on na rogu dzisiejszych ulic Kołłątaja i Placu Mieroszewskich, a uliczka prowadząca do niej z rynku nazywała się Synagogengasse.

Około 1830 r. do Mysłowic wprowadził się pochodzący z Raciborza żydowski lekarz, dr medycyny Salamon Stroheim; w 1836 r. przeprowadził się do Gliwic[1.6].

W 1869 r. w Mysłowicach żyło już 1040 Żydów (dana niepotwierdzona przez wszystkie źródła – patrz Myslowice, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 864). Większość z nich utrzymywała się z handlu i pracy w przemyśle. Do najbardziej znanych mysłowieckich Żydów należeli: Löbel Danziger – właściciel kopalni „Mysłowice”; dr Jakob Lustig – lekarz, członek rady miasta, autor pierwszej monografii Mysłowic; Max Weichmann – dyrektor mysłowickiej stacji emigracyjnej. Wielu innych Żydów było właścicielami hoteli, restauracji i sklepów. Tym niemniej, w tym okresie gmina uległa znacznemu osłabieniu w związku z wyodrębnieniem się w 1866 r. samodzielnej gminy wyznaniowej w Katowicach[1.7].

W 1872 r. został założony Związek Górnośląskich Gmin Synagogalnych (Oberschlesische Synagogen-Gemeinden), w skład którego wchodziła mysłowicka gmina żydowska. Koniec XIX w. stanowił najlepszy okres w dziejach gminy mysłowickiej. W 1887 r. było tu 900 Żydów na 14 000 mieszkańców; wedle części źródeł był to moment największej liczebności w historii[1.1.7]. W 1895 r. wybudowano nową synagogę.

Przełom XIX i XX w. był okresem dużej emigracji Żydów z Mysłowic, nasilającej się wskutek dochodzących z głębi Rosji wieści o pogromach[1.1.7]. W jej wyniku w 1910 r. w mieście pozostało 488 Żydów.

Koniec I wojny światowej przyniósł wielkie zmiany na Górnym Śląsku. Odrodzenie się 11 listopada 1918 r. państwa polskiego spowodował wzrost propolskich nastrojów wśród ludności śląskiej. Doprowadziło to do konfliktu ze społecznością niemiecką i wybuchu trzech kolejnych powstań śląskich.Większość Żydów w zdecydowany sposób opowiadała się po stronie niemieckiej. Wielu decydowało się na wyjazd na Zachód, kierując się najczęściej do wielkich ośrodków miejskich w Niemczech. Zjawisko to występowało także w Mysłowicach.

W dniu 20 marca 1921 r. przeprowadzono plebiscyt na Górnym Śląsku. Podczas głosowania większość społeczności żydowskiej oddała głosy za pozostaniem Górnego Śląska w Niemczech. W Mysłowicach oddano 5827 (56,3%) głosy za pozostaniem miasta w Niemczech, 44% głosów – za Polską. Pomimo wyniku, doszło do wybuchu III powstania śląskiego, w rezultacie którego miasto Mysłowice przyłączono w 1922 r. do Polski. Nasiliła się wówczas emigracja mysłowickich Żydów wyjeżdżających na Zachód.

Na tereny polskiego Górnego Śląska zaczęli po 1922 r. napływać polscy Żydzi. Pochodzili oni w większości z Zagłębia Dąbrowskiego, ale także z terenów dawnego Królestwa Kongresowego. Ich przyjazd częściowo rekompensował odpływ niemieckich Żydów i pozwalał przetrwać gminom żydowskim na Śląsku. Jednak napotykali oni na bardzo dużą niechęć, tak ze strony lokalnych władz miejskich, jak i mieszkających tutaj od dawna Żydów. Przyczyny niechęci wynikały z faktu, że dawne Królestwo Kongresowe było spostrzegane przez większość mieszkańców Górnego Śląska, jako tereny zacofane, biedne i gorsze kulturowo. Niechęci te były przenoszone na przyjeżdżających polskich Żydów. Spostrzegano ich jako zagrożenie w świetle wzrostu konkurencji gospodarczej, a także obawiano się wzrostu tendencji propolskich. Konflikty te przenosiły się także do wewnętrznych społeczności gmin żydowskich i negatywnie wpływały na ich rozwój.

W 1931 r. gminę stanowiły jeszcze 463 osoby[1.1.7]. W 1939 r. w Mysłowicach żyło już tylko 162 Żydów, stanowiąc 0,8% ogółu mieszkańców.

1 września 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę, rozpoczynając w ten sposób II wojnę światową. Już w pierwszych dniach wojny Mysłowice zajęły wojska niemieckie. Jeszcze jesienią 1939 r. Niemcy zburzyli tutejszą synagogę. W listopadzie 1939 r. wywieziono wszystkich Żydów z Mysłowic do getta w Chrzanowie[1.1.7].

W sierpniu 1942 r. część mysłowickich Żydów wysłano kolejowym „transportem śmierci” do obozu zagłady w Bełżcu. Pozostali w sierpniu 1943 r. zostali wywiezieni do hitlerowskiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Zginęli w tamtejszych komorach gazowych.

Nota bibliograficzna

  • Kundera J., Historia parafii Mysłowickiej, Mysłowice 1934.
  • Jaworski W., Żydzi w województwie śląskim w okresie międzywojennym, Katowice 1991.
  • Myslowice, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 864.
  • Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Pismo Muzealno-Humanistyczne Orbis” 2005, t. V.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Steinert A, Geschichte der Juden in Oppeln, Oppeln 1922, s. 23; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Pismo Muzealno-Humanistyczne Orbis” 2005, t. V, s. 33.
  • [1.2] Kundera J., Historia parafii Mysłowickiej, Mysłowice 1934, s. 81; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Pismo Muzealno-Humanistyczne Orbis” 2005, t. V, s. 33.
  • [1.3] Jaworski W., Żydzi w województwie śląskim w okresie międzywojennym, Katowice 1991, s. 4 ; Gwóźdź K., Żydzi w okresie Habsburgów, [w:] Historia Tarnowskich Gór, red.J. Drabina,Tarnowskie Góry 2000, s. 110.
  • [1.4] Jaworski W., Z dziejów Żydów bieruńskich, Bieruń Stary 1989, s. 5; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Pismo Muzealno-Humanistyczne Orbis” 2005, t. V, s. 36.
  • [1.5] Archiwum Państwowe w Katowicach, Akta miasta Tarnowskie Góry, sygn. 1912, k. 23–24; Gwóźdź K., Żydzi w okresie pruskim, [w:] Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s. 287.
  • [1.6] Nadolski P., Historia osadnictwa Żydów w Gliwicach  sytuacja prawna Żydów na Śląsku do I wojny światowej, [w:] Żydzi Gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, s. 57.
  • [1.7] Myslowice, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 864.
  • [1.1.7] [a] [b] [c] [d] Myslowice, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 864.