Gmina żydowska w Myślenicach powstała dopiero w II połowie XIX wieku. Od 1805 r. w mieście obowiązywał przywilej de non tolerandis Judaeis. Przywilej ten miasto otrzymało w wyniku działań zapobiegliwych mieszczan, którzy obawiali się konkurencji żydowskiej na szlaku handlowym na Węgry i Orawę. Żydzi osiedlali się w tym czasie w okolicznych wsiach: Budzowie, Drogini, Jaworniku, Lubniu, Pcimiu, Rudniku, Osieczanach, Stróży i Sułkowicach (gdzie była bożnica i łaźnia rytualna) oraz w pobliskich Dobczycach[1.1].

Dopiero gdy w ramach reformy rządowej w 1867 r. austriacki parlament zezwolił na osiedlanie Żydów na terenie całego cesarstwa, pojawili się oni także w Myślenicach. Gmina żydowska powstała już w 1874 roku[1.2]. W tym też roku w dokumentach sądowych zarejestrowano działkę, na której miał zostać zlokalizowany cmentarz żydowski.

W latach 80. XIX w. gmina była już dobrze zorganizowana; trwała budowa synagogi, funkcjonowała mykwa i koszerna jatka. Chłopcy uczyli się w chederze, jesziwie oraz w publicznej szkole powszechnej – na tę ostatnią formę edukacji decydowali się jednak jedynie zasymilowani mieszkańcy miasta. Żydzi pojawili się w Myślenicach stosunkowo późno i pozostali w nim zdecydowaną mniejszością, a ich społeczność rozwijała się wolniej niż w okolicznych gminach. Dla porównania: w latach 1880–1890 liczba ludności żydowskiej w Wadowicach wzrosła z 404 do 975 osób, czyli o 141%; w tym samym czasie w Myślenicach społeczność zwiększyła się z 386 do 482 osób, czyli jedynie o 25%[1.1.1].

Pod względem religijnym tutejsi Żydzi byli przede wszystkim wyznawcami chasydyzmu. Pierwszym rabinem Myślenic był Naftali Perlman z Limanowej, talmudysta. Założył on w 1881 r. myślenicki oddział Machzikej ha-Dat – co znaczy „umacniający wiarę” i stanął na jego czele. Następnie urząd rabina objął jego syn Josef Samuel Perlman, uczeń Chaima Halbersztama z Nowego Sącza. Za jego rabinatu przyjęto nowego sędziego sądu rabinackiego, Szymona Meira Dersowicza, męża siostry Josefa Samuela. Po śmierci szwagra został on mianowany naczelnym rabinem miasta i cieszył się dużym poważaniem[1.1.1].

Jako ostatni funkcję rabina Myślenic sprawował syn Szymona, Berisz Dersowicz. Był on nie tylko znawcą Talmudu, ale miał także wykształcenie świeckie. Chętnie uczestniczył w życiu miasta. Władze Myślenic często zapraszały go do udziału w zebraniach publicznych, gdzie wygłaszał mowy po polsku i hebrajsku. Gdy wybuchła wojna i nadeszła okupacja niemiecka, Berisz z rodziną wyjechał z miasta; wszyscy zginęli w Nowym Sączu[1.1.1].

Jak podaje Rachela Perlroth, do pierwszych w gminie żydowskiej wyborów doszło dopiero po upływie wielu lat od jej ukonstytuowania. Pierwszym przedstawicielem kahału został Eliasz Pflanzer, po nim funkcję tę objął Dawid Korngut (1890–1910). Przez kolejne 20 lat (1910–1930) na czele myślenickiej gminy stał Icchak Jeszajachu Perlroth, a następnie stanowisko to piastowali: Eliasz Mendel Lustig, Eliasz Neuman, Hirsz Horowitz (1936–1937) i wreszcie Mosze Perlroth, syn Icchaka Jeszajachu Perlotha (1938–1939)[1.3].

Eliasz Neuman był pobożnym Żydem, prowadził tradycyjny dom. W 1940 r., podczas prowadzonego przez Niemców „czyszczenia miasta z elementów komunistycznych” trafił do więzienia przy ul. Montelupich w Krakowie i tam został skazany na śmierć[1.1.3].

Urodzony w Myślenicach Hirsz Horowitz był nie tylko przewodniczącym kahału, ale także radnym miejskim. Pochodził ze znanej rodziny Isz Horowitzów. Za jego czasów w Myślenicach miał miejsce niesławny najazd Doboszyńskiego. Horowitz, który sam ucierpiał wskutek ataku ONR-owców, był jednym z głównych świadków w procesie karnym ich przywódcy. Zginął w czasie wojny wraz z żoną i dwójką dzieci[1.1.3].

Icchak Jeszajachu Perlroth urodził się w 1864 r. w Zakliczynie. W 1888 r. ożenił się z Miriam Leibler i zamieszkał w Myślenicach. Miał 8 synów i 5 córek. Wspólnota żydowska Myślenic zawdzięczała mu powstanie synagogi. Perloth wraz z bratem, Chaimem Jehudą z Żegocin, założył też fundusz pożyczkowy, wspomagający ubogich rzemieślników. Zginął w czasie wojny; prawdopodobnie został zastrzelony przez Niemców w Puszczy Niepołomickiej. Wojnę przeżyła jedynie córka Perlotha, Rachela[1.1.3]. Mosze Perlroth, syn Icchaka Jeszajachu, był ostatnim przywódcą myślenickiego kahału, bardzo lubianym i szanowanym w mieście. Po wybuchu wojny został aresztowany przez Niemców, osadzony w więzieniu przy ul. Montelupich w Krakowie i tam torturowany. Zwolniony po pewnym czasie, wrócił do domu, gdzie zmarł po kilku tygodniach wskutek doznanych obrażeń[1.1.3].

Chociaż Myślenice w przeważającej części były katolickie, a Żydzi stanowili tutaj mniejszość, ich udział w rządzeniu miastem był zawsze znaczący. Procentowo przypadał im jeden mandat w radzie miasta, ale zwykle zdobywali ich więcej, niejednokrotnie także dzięki głosom katolików. W ostatnim okresie istnienia gminy radnymi miasta byli: Mordechaj Natan Bittersfeld, dr Lazar Goldwasser, dr Karol Leibel, Izrael Karger, Eliasz Neuman, Chaim Weinman. Miał nim zostać także Wolf Buchheister, ale zrezygnował na korzyść księdza, gdyż Żydzi zdobyli wówczas aż 5 mandatów[1.4].

Władza w gminie żydowskiej należała do partii Aguda. Od 1910 r. przez 20 lat na jej czele stał Icchak Jeszajahu Perlroth. Praktycznie nie działały w Myślenicach organizacje syjonistyczne. W wyborach lokalnych przeprowadzonych w 1928 r. syjoniści otrzymali tylko 1 mandat. Nic więc dziwnego, że w szkołach publicznych kształcili się tylko nieliczni Żydzi. Były to głównie dzieci inteligencji zawodowej: lekarzy i prawników. Zainicjowali oni powstanie w 1926 roku syjonistycznego stowarzyszenia Ha-Tikwa, co po hebrajsku znaczy „nadzieja”. Rabin miasta i chasydzi ostro potępili działalność organizacji i wezwali do jej bojkotu. Podczas wyborów do Kongresu Syjonistycznego w 1935 r. w Myślenicach sprzedano tylko 22 cegiełki; 10 głosów oddano na Syjonistów Ogólnych, 6 – na Listę Pracującego Izraela, 4 – na Partię Państwa i 2 – na Zjednoczenie. Część Żydów – szczególnie młodych – przyłączało się do skrajnej lewicy polskiej.

Ludność żydowska zamieszkiwała głównie w centrum miasta – jedynie kilka rodzin osiedliło się na peryferiach. Żydowskie życie gospodarcze i handlowe skupiało się najchętniej przy Rynku. Tu Żydzi handlowali w czasie jarmarków, a ich stragany stały zawsze koło starostwa; tu też mieściły się najlepsze żydowskie sklepy i lokale. Jedyną ulicą w mieście, gdzie Żydzi nie mieszkali, była ul. P. Skargi[1.5]. Do najbogatszych w mieście należeli: Neumann, Korn, Laubentracht, Bittersfeld, Balsam, Hojda, Fröhlich, Goldwasser, Faden; reszta społeczności była raczej niezbyt zamożna[1.6].

Agnieszka Cahn, myśleniczanka ze Stowarzyszenia „Wspólnota Myślenice”, w swoim przewodniku po mieście odnotowała taką ciekawostkę związaną z rynkiem: 

W pamięci wielu myśleniczan [Perlrothowie] zapisali się przez… wywieszanie prania na balkonie wychodzącym na Rynek. Praktyka ta denerwowała co bardziej pruderyjnych obywateli, którzy uważali, że nie należy eksponować bielizny na głównym placu miasta. Podczas jednej z sesji Rady Miasta, w której zasiadali także Żydzi – zadecydowano, ze skoro balkon wystaje poza obrys domu – może stanowić własność miejską i zostać usunięty. Tak też się stało”[1.7].

W Myślenicach i okolicy kilkakrotnie miały miejsce antyżydowskie wystąpienia, pierwsze już pod koniec XIX wieku. W 1898 r. chłopi z okolicznych wiosek napadli na miejscowych Żydów i niemal doszczętnie ich obrabowali. Większość żydowskiej społeczności opuściła wówczas miasto. Kolejne takie incydenty wydarzały się w latach 1918–1921.

Jednak najbardziej znana akcja antyżydowska to wydarzenie z 23.06.1936 r. – wówczas to Adam Doboszyński, członek Stronnictwa Narodowego, dokonał prywatnego „najazdu” na myślenickich Żydów. Jego działanie miało być znakiem sprzeciwu wobec policyjnego terroru, który miał rzekomo panować w Myślenicach oraz nauczką dla miejscowego starosty, któremu Doboszyński zarzucał tolerowanie korupcji i faworyzowanie żydowskich przedsiębiorców. W nocy prowodyr i jego licząca ponad 100 osób banda napadli na miasto. Bojówkarze przecięli kable telefoniczne, opanowali budynek komisariatu policji i włamali się do domu starosty, a potem rabowali i niszczyli sklepy żydowskie, podpalali towary, bili stawiających opór Żydów. Próbowali także podpalić synagogę[1.8]. Cała akcja trwała ok. 2 godziny, potem bandyci rozpierzchli się po okolicznych lasach. Policji udało się schwytać ok. 50 osób, które postawiono przed sądem. Proces Doboszyńskiego był jedną z najgłośniejszych spraw sądowych w okresie międzywojennym[1.9].

Pierwszą ofiarą drugiej wojny światowej, która rozpoczęła się najazdem Niemiec na Polskę, była w Myślenicach, jak podaje Mendel Becker, Żydówka Basia Gassner. Podczas wycofywania się z Myślenic we wrześniu 1939 r. Wojsko Polskie wysadziło most w centrum miasta. Od wybuchu stojący nieopodal dom Basi stanął w ogniu, a  jego mieszkanka spłonęła żywcem. W pierwszych dniach wojny Żydzi z okolicznych miasteczek, w tym również z Myślenic, uciekali na wschód, jednakże po kilku dniach czy tygodniach wracali. Często zastawali wtedy swoje sklepy zrabowane lub oddane przez Niemców Polakom, którzy zadeklarowali przynależność do narodu niemieckiego. Tylko piekarnia Miriam Kunstlinger pozostała w jej rękach, a właścicielka nadal piekła w niej chleb dla Żydów[1.10].

Do miasta napływali także uchodźcy z innych miejscowości, m.in. Cieszyna, Krakowa, Bielska. Relacje między nimi a miejscowymi Żydami nie były najlepsze. Jak wspominał Beno Richtman: „(…) miejscowym było lżej, mieli lepsze kontakty, a uchodźcy nie byli fanatykami religijnymi, co cechowało większość myślenickich Żydów. Nasze kontakty ograniczały się do spotkań przy pracy”. Uchodźcy spotykali się w mieszkaniu pani Korngut, cieszynianki pochodzącej z Myślenic. Na spotkaniach tych dyskutowali o samoobronie, dywersji i sabotowaniu pracy. Richtman przytacza nazwiska uczestników spotkań: Eda Gassner z siostrą Dolą, Tosia Korngut z Cieszyna, Halina Faden, Lermer, Noë Heitlinger, Perlmutter – z Krakowa[1.11].

Na czele myślenickiego Judenratu stanął Moryc Neiger, a członkami zarządu zostali: Eliasz Neuman, Mosze Perlroth, Dawid Rand i Mosze Weiss. „Neiger, właściciel pracowni szkła, bardzo uczciwy i porządny, ale słabego charakteru, stał się marionetką w rękach Weissa – uchodźcy z Niemiec, który był najgorszą kreaturą. Niski, gruby, łysy, wiecznie z cygarem w ustach, bez mrugnięcia powiek wykonywał każde zarządzenie. Kilku miejscowych: Perlmutter, Sachs, Wind – choć porządnych, ale strasznie bojaźliwych – wykonywało posłusznie rozkazy Weissa”[1.1.11]. W marcu 1941 r. okupanci zarządzili, że Żydzi z pobliskich miejscowości mają się przenieść do Myślenic. Nowo przybyłym wyjątkowo serdecznie pomagali Szlomo Silbering oraz jego siostry, Genia i Mania[1.1.11].

W maju 1942 r. Niemcy zorganizowali pierwszy transport przymusowych robotników do obozu pracy Julag I w Płaszowie. Richtman opisuje: „Miasto było w szoku, z każdego domu kogoś wzięto. (…) sześćdziesiąt dni później miał miejsce kolejny transport, utworzony prawie w całości z dzieci odebranych matkom, w którym znalazłem się także ja. Wyczuwa się początek końca”[1.1.11].

W sierpniu 1942 r. Niemcy nakazali Żydom z Myślenic, Kalwarii, Izdebnika, Sułkowic, Dobczyc i Gdowa zgromadzić się w Skawinie. Ludzie stacjonowali tam w stajniach, na podwórzach. Miasto zostało otoczono kordonem policji. Wkrótce potem zgromadzeni tam Żydzi zostali deportowani do obozów śmierci w Bełżcu i Treblince[1.1.11].

Przejazd pociągu, który wiózł tych ludzi, widział Beno Richtman, wówczas więzień Płaszowa: „Około 4 lub 5 [godziny] po południu w jednym z tych tragicznych dni [koniec sierpnia 1942 r. - przyp. red.], kiedy byliśmy w obozie Prokocim poza Płaszowem, widzieliśmy dziesiątki odrutowanych bydlęcych wagonów pędzących na wschód. (…) [Uwięzieni w nich ludzie] dawali nam znaki zza drutów. Zdołali nawet przekazać nam wiadomość: jesteśmy ze Skawiny, jedziemy na śmierć. Nie zapomnijcie o nas”[1.1.11]. Beno Richtman uciekł z Płaszowa 3 lipca 1943 roku[1.1.11].

Nota bibliograficzna

  • Becker M., The First Days of the War, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha,Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html#Page407 [dostęp: 30.06.2015].
  • Cahn A., Cahn M., Myślenice. Ślady żydowskiego miasteczka. Spacerownik, Myślenice 2011.
  • Fenster Z. (Olga Weinman), Teaching of Religion, Voluntary Institutions, Cooperation with the town council, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha,Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html#Page392 [dostęp: 30.06.2015].
  • Grzebałkowska M., Trzeba nakręcić paranoję, „Gazeta Wyborcza” z 22.07.2005.
  • Jakubowicz D., The Doboszynski Pogrom (Doboszynski's March on Myślenice), [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha,Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967, s. 398 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html#Page398 [dostęp: 30.06.2015].
  • Jakubowicz D., Notes on the history of the Myślenice Kahal, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha,Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967, s. 381 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html [dostęp: 30.06.2015].
  • Perlroth R., The Kahal, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha,Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html#Page385 [dostęp: 30.06.2015].
  • Richtman B., Myślenice during the Holocaust, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html#Page411 [dostęp: 30.06.2015].
  • Stoszek M., Stosunki polsko-żydowskie w Myślenicach do 1939 roku a problem antysemityzmu w Polsce międzywojennej, kopia pracy magisterskiej w Archiwum Muzeum „Dom Grecki” w Myślenicach, prace konkursowe.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Jakubowicz D., Notes on the history of the Myślenice Kahal, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha,Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967, s. 381 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html [dostęp: 30.06.2015].
  • [1.2] Cahn M., Cahn A., Myślenice. Ślady żydowskiego miasteczka. Spacerownik, Myślenice 2011, s. 10.
  • [1.1.1] [a] [b] [c] Jakubowicz D., Notes on the history of the Myślenice Kahal, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha,Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967, s. 381 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html [dostęp: 30.06.2015].
  • [1.3] Perlroth R., The Kahal, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha,Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967, s. 385 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html#Page385 [dostęp: 30.06.2015].
  • [1.1.3] [a] [b] [c] [d] Perlroth R., The Kahal, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha,Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967, s. 385 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html#Page385 [dostęp: 30.06.2015].
  • [1.4] Fenster Z. (Olga Weinman), Teaching of Religion, Voluntary Institutions, Cooperation with the town council, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha,Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967, s. 392 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html#Page392 [dostęp: 30.06.2015].
  • [1.5] Archiwum Muzeum „Dom Grecki”, Prace konkursowe, sygn. MRM/I/1767/M; Slósarz T., Myślenice – ulice starego miasta, mps 1981, ss. 1–12.
  • [1.6] Archiwum Muzeum „Dom Grecki”, Prace konkursowe, Stoszek M., Stosunki polsko-żydowskie w Myślenicach do 1939 roku a problem antysemityzmu w Polsce międzywojennej [kopia pracy magisterskiej].
  • [1.7] Cahn A., Cahn M., Myślenice. Ślady żydowskiego miasteczka. Spacerownik, Myślenice 2011, s. 36.
  • [1.8] Grzebałkowska M., Trzeba nakręcić paranoję, „Gazeta Wyborcza” z 22.07.2005.
  • [1.9] Jakubowicz D., The Doboszynski Pogrom (Doboszynski's March on Myślenice), [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha,Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967, s. 398 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html#Page398 [dostęp: 30.06.2015].
  • [1.10] Becker M., The First Days of the War, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha,Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967, s. 407 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html#Page407 [dostęp: 30.06.2015].
  • [1.11] Richtman B., Myślenice during the Holocaust, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967, s. 411 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html#Page411 [dostęp: 30.06.2015].
  • [1.1.11] [a] [b] [c] [d] [e] [f] Richtman B., Myślenice during the Holocaust, [w:] Sefer zikaron le-kehilot Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, Memorial Book of the Communities Wadowice, Andrychow, Kalwarja, Myslenice, Sucha, red. D. Jakubowicz, Ramat Gan 1967, s. 411 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/wadowice/wad381.html#Page411 [dostęp: 30.06.2015].