W 1596 r. mniej więcej na obszarze obecnego miasta Narol zostało lokowane miasto Florianów. Właściciel miasta Florian Łaszcz Nieledowski ofiarował wtedy mieszczanom 13 lat wolnizny. To dotyczyło także Żydów, którzy mieli tu już wówczas dom kantora, dom szkolnika i przytułek dla ubogich. Osiedli już na tym terenie zapewne w XVI wieku. Oprócz tego mogli posiadać w mieście 4 domy. Na podstawie dokumentów wiemy, że w  1616 r. w mieście był dom modlitwy oraz cmentarz żydowski, z których mogli korzystać za zgodą właściciela miasteczka także Żydzi z pobliskiego Lipska. W 1635 r. na 218 domów w miasteczku 50 było własnością miejscowych Żydów.

W 1648 r. miasto złupiły wojska Chmielnickiego, mordując narolskich Żydów i tysiące innych, którzy się tu schronili, a miało być to nawet 40 tys. osób. Żydzi bronili się w synagodze, którą Kozacy zdobyli, mordując wiele osób (źródła żydowskie mówią nawet o 12 tys.). Na koniec podpalili budynek. Zbezcześcili święte księgi, biorąc sobie ich skórzane zwoje jako surowiec na buty. Żyjący wówczas we Florianowie matematyk i lekarz Mojżesz Kohen, zdołał się uratować i wyjechał do Francji, gdzie został rabinem Metzu.

Florianów nie odrodził się po tych zniszczeniach. Ocalała ludność osiedliła się nieco bardziej na zachód i utworzyła osiedle Narol. W 1660 r. w miasteczku było zaledwie 25 domów, w tym 5 żydowskich. Podobno istniała także synagoga. W 4 lata później mieszkały tu już 43 rodziny żydowskie, tj. ok. 180 osób, podczas gdy liczba ludności Narola wynosiła wówczas ok. 450 osób. Miasto jednak nadal ubożało, bowiem w 1692 r. było w nim tylko 28 rodzin żydowskich, zaś w 1752 r. zaledwie 29 domów, w tym 22 żydowskie. W 1779 r. mieszkało tu 287 Żydów.

Na początku XIX w. znaczne wpływy w społeczności żydowskiej Narola zdobył chasydyzm. W Narolu mieścił się dwór cadyków narolskich, który założył Jakow Reinman (1778–1814), rabin Narola.

W 1870 r. gmina żydowska liczyła 689 osób i miała już 3 bóżnice oraz nadal ten sam cmentarz. W 1880 r. w mieście mieszkało 806 Żydów. W 20 lat później było w gminie 1347 Żydów i już tylko jedna synagoga oraz wspólny z gminą żydowską w Lipsku rabin, którym w latach 1879–1900 był Salomon Reiman.

We wrześniu 1914 r. miasto zostało ponownie niemal doszczętnie zniszczone przez wojska austriackie. Liczba ludności żydowskiej spadła do 734, co stanowiło 40,4% ogółu mieszkańców.

W Cechu Rzemieślniczym zrzeszeni byli zarówno miejscowi Polacy, jak i Żydzi. Oprócz tego w miasteczku był oddział Centralnego Związku Rzemieślników Żydów w Polsce oraz Stowarzyszenie Rękodzielników Żydowskich Jad Charuzim. Działał też bank spółdzielczy o nazwie Związek Kredytowy.

Na początku okupacji niemieckiej w 1939 r. część Żydów narolskich schroniła się w Rawie Ruskiej, która znalazła się w sowieckiej strefie okupacyjnej. Niemcy podpalili synagogę, zdewastowali cmentarz a nagrobków użyli do utwardzania lokalnych dróg. W Narolu w 1940 r. Niemcy utworzyli obóz pracy dla Żydów. W 1942 r. część Żydów narolskich zamordowano na miejscu, pozostałych wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu.

 

Nota bibliograficzna:

  • Potocki A., Żydzi w Podkarpackiem, Rzeszów 2004.
Drukuj