Pierwsza wzmianka o żydowskich mieszkańcach Nysy pochodzi z 1319 r. Żydzi mogli wówczas mieszkać na odrębnej ulicy żydowskiej, przy której miał także znajdować się dom modlitwy[1.1]. W XIV stuleciu jedna z ulic miasta nosiła nazwę Judengasse, tam też zlokalizowana była synagoga[1.2].

Gdy w 1327 r. Śląsk przeszedł pod panowanie królów czeskich, również i śląscy Żydzi przeszli pod jurysdykcję czeską.

W marcu 1327 r. ławnicy w Nysie uwięzili pewnego Żyda, za którym wstawił się z prośbą o uwolnienie osobiście sam biskup wrocławski Nanker (1326–1341)[1.1.1]. Biskup ten był autorem wydanych w 1311 r. statutów diecezjalnych, nakazujących noszenie Żydom żółtych kół na ubraniach oraz specjalnych nakryć głowy dla odróżnienia ich od chrześcijan.

W połowie XIV w. na Śląsku wybuchły epidemia „czarnej zarazy” i klęska głodu. Ludność oskarżyła wówczas Żydów o zatruwanie studni. Doszło m.in. w Nysie do pogromu Żydów 2 kwietnia 1349 r. Bezpośrednią przyczyną wybuchu pogromu był pożar domu pewnego Żyda, który odmówił przyjęcia chrztu. W zamieszkach spalono 40 żydowskich domów[1.3]. Król Karol V nakazał wówczas wszcząć śledztwo, w wyniku którego skazano sprawców pogromu.

Ok. 1350 r. prawdopodobnie utworzono cmentarz żydowski[1.4].

W 1361 r. doszło do kolejnego pogromu ludności żydowskiej, którego pretekstem stała się wiadomość o rzekomym zbezczeszczeniu hostii[1.5].

W 1410 r. wybudowano drewnianą synagogę. Z 10 maja 1423 r. pochodzi pierwsza archiwalna wzmianka o cmentarzu żydowskim w Nysie. Był on zlokalizowany na terenie starego miasta, naprzeciw domu Johannesa Heidera de Nissa. W 1485 r. nazywano go „ogrodem żydowskim”. W 1488 r. gmina żydowska została zwolniona z płacenia podatku od cmentarza, co może świadczyć o jego likwidacji[1.6].

Władze Nysy wykorzystały nieprzychylną atmosferę wobec Żydów i przyjęły w 1468 r. przywilej króla Czech Władysława de non tolerandis Judeis. W takich okolicznościach wyrokiem sądowym wygnano tutejszych Żydów z miasta oraz zobowiązano ich do zapłacenia grzywny w wysokości 200 guldenów[1.7]. Jeden Żyd ze swoją rodziną ochrzcił się, został w mieście i zasymilował z chrześcijanami.

Gdy w 1526 r. Śląsk przeszedł pod panowanie cesarzy niemieckich, również i śląscy Żydzi przeszli pod jurysdykcję cesarstwa. W 1634 r. Żydzi ponownie osiedlili się w Nysie.

W drugiej połowie XVII w. polscy Żydzi utrzymywali kontakty handlowe ze śląskimi Żydami. Kupcy z Rzeczypospolitej przyjeżdżali na jarmarki do Wrocławia, Brzegu, Nysy i Opola. Handlowano wyrobami metalowymi z brązu i mosiądzu, cyną, srebrem, zbożem, skórami, przyprawami korzennymi, owocami południowymi, wołami, woskiem, wełną i książkami[1.8].

Na początku XIX w. nastąpiło odrodzenie społeczności żydowskiej w Nysie. W 1815 r. założono tu cmentarz żydowski zlokalizowany w sąsiedztwie cmentarzy katolickiego i ewangelickiego (obecna Aleja Wojska Polskiego). W 1838 r. Żydzi kupili od poborcy Augusta Leubuschera z Wrocławia grunt przy ówczesnej Josephstrasse, na którym wybudowano synagogę[1.9].

W połowie czwartej dekady XIX stulecia w Nysie mieszkało 278 Żydów (na 11 086 mieszkańców – 2,5% ogółu ludności). Żydzi nyscy byli wówczas społecznością zasymilowaną z otoczeniem niemieckim. W Archiwum Państwowym w Opolu zachował się niemiecki tekst przysięgi miejskiej złożonej w grudniu 1841 r. przez osiedlającego się w Nysie kupca Louisa Schnitzera, ojca sławnego podróżnika Eduarda Schnitzera (Emina Paszy)[1.1.9].

W 1861 r. liczebność gminy żydowskiej w Nysie osiągnęła maksimum – 464 osób. W 1871 r. gmina żydowska zdecydowała się na powiększenie terenu cmentarza. W następnych dziesięcioleciach nyscy Żydzi zaliczali się do kulturalnej, gospodarczej i politycznej elity miasta.

Przełom XIX i XX w. charakteryzował się dużą emigracją Żydów na zachód. Wielu nyskich Żydów wyjechało wówczas do Wrocławia i Berlina. W 1885 r. w Nysie żyło 380 Żydów. W 1892 r. wybudowano nową murowaną synagogę przy ówczesnej Josefstrasse 57 (obecna ul. K. Miarki). Obok niej mieściła się szkoła żydowska.

Na początku XX w. w Nysie działała młodzieżowa organizacja syjonistyczna oraz Stowarzyszenie Żydowskich Weteranów Wojennych z I wojny światowej.

Po odrodzeniu państwa polskiego Nysa pozostała w granicach Niemiec. W 1932 r. w mieście żyło 220 Żydów (0,6% ogółu mieszkańców). Przewodniczącymi nyskiej gminy żydowskiej byli: M. Lewinsky, Max Bloch i doktor Rosenstein. Rabinem gminnym był Ellguther, a nauczycielem religii – Aron Goldschmidt. Nyskiej gminie podlegali Żydzi zamieszkali w Głuchołazach, Otmuchowie i Paczkowie[1.1.9]. Ostatnim rabinem w Nysie był wspomniany Max Ellguther, zmarły w 1938 r.

Wypadki „nocy kryształowej” (z 9 na 10 listopada 1938 r.) przyniosły kres normalnej egzystencji gminy żydowskiej. Pogrom miał brutalny przebieg. Nyska synagoga została zdemolowana, jednak jej nie podpalono. Bojówkarze nazistowscy zdemolowali budynki gminy żydowskiej, warsztaty, aptekę, gabinet dentystyczny, 11 sklepów i 31 domów żydowskich. Po tych wydarzeniach większość Żydów wyjechała z Nysy; zostało tu jedynie 152 Żydów. W marcu 1939 r. nowym właścicielem synagogi został kupiec Alois Fandrych.

Na przełomie 1938 i 1939 r. kolejne rozporządzenia zakazały Żydom wstępu do kin, teatrów, basenów oraz parków miejskich. Nie mogli oni także korzystać z wagonów sypialnych i mieli zakaz posiadania odbiorników radiowych. W Nysie Żydzi byli zatrudniani jedynie przy najgorszych pracach, takich jak sprzątanie ulic.

Podczas II wojny światowej w lipcu 1942 r. nyscy Żydzi zostali wywiezieni do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau[1.10]. Symbolicznym końcem istnienia nyskiej niemieckojęzycznej społeczności żydowskiej było przejęcie cmentarza żydowskiego na własność przez Gestapo w czerwcu 1943 r. Synagoga została zburzona w 1945 r.

Nota bibliograficzna

  • Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008.
  • Kęsicka I., Morga M., Miasto Nysa. Szkice monograficzne, Wrocław 1970.
  • Neisse, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust, t. 2, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 880.
  • Rosenthal F., Najstarsze osiedla żydowskie na Śląsku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1960, nr 34.
  • Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. 5.
  • Wolff D., Geschichte der Juden in Schlesien, [w:] Schlesische Provinzial-Blatter, Breslau 1842.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. 5, s. 29.
  • [1.2] Kęsicka I., Morga M., Miasto Nysa. Szkice monograficzne, Wrocław 1970, s. 34.
  • [1.1.1] Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. 5, s. 29.
  • [1.3] Rosenthal F., Najstarsze osiedla żydowskie na Śląsku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1960, nr 34, s. 12.
  • [1.4] Wodziński M., Hebrajskie inskrypcje na Śląsku XIIIXVIII wieku, Wrocław 1996.
  • [1.5] Rosenthal F., Najstarsze osiedla żydowskie na Śląsku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1960, nr 34, s. 27.
  • [1.6] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 130.
  • [1.7] Wolff D., Geschichte der Juden in Schlesien, [w:] Schlesische Provinzial-Blatter, Breslau 1842; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. 5, ss. 29–32.
  • [1.8] Shipper I., Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. 5, s. 34.
  • [1.9] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 131.
  • [1.1.9] [a] [b] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 131.
  • [1.10] Neisse, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust, t. 2, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 880.