Żydzi osiedlili się w Ostrogu w pierwszej połowie XV wieku. Najwcześniejsze znane pochówki pochodzą z 1445 r., a dokumenty – z 1495 roku. Zostali objęci dekretem o wygnaniu Żydów z Litwy, ale w 1503 r. pozwolono im wrócić. W 1536 r. król Zygmunt Stary określił podatki, które powinni płacić.

W XVI w., a także w pierwszej połowie XVII w., wielu miejscowych Żydów utrzymywało się z handlu Wołoszczyzną, dostarczając na nasz rynek odzież i inne towary w zamian za bydło rogate. Wywozili także do Gdańska drewno, wosk, potaż, skóry i wyroby skórzane. Wspólnota stała się jedną z najliczniejszych i najsilniejszych ekonomicznie na Wołyniu, co wzmocniło jej pozycję na Sejmie Czterech Ziem (Waad Arba Aracot).

Żydzi mieli własną dzielnicę. W 1603 r. na 73 domy żydowskie – 50 znajdowało się przy ul. Starożydowskiej. W połowie XVI w. powstała kamienna synagoga. Gwałtowny kres temu etapowi dziejów miejscowych Żydów położyło powstanie Chmielnickiego. W 1648 r. kozacy wymordowali 600 Żydów, a w lutym 1649 r. – jeszcze 300. Wielka synagoga została zamieniona na stajnię, a domy Żydów zostały zburzone do fundamentów, ponieważ mordercy szukali kosztowności, jakoby zakopanych przez ofiary. Jeszcze w 1660 r. w mieście było tylko pięć domów żydowskich. W tym okresie hajdamacy znów próbowali urządzić pogrom w Ostrogu, ale Żydów obronili Tatarzy, mieszkający w mieście Tatarzy. Przez długi czas na pamiątkę tego dnia odprawiano modły w głównej synagodze. W 1666 r., na Sejmie Czterech Ziem znów zjawił się przedstawiciel Ostroga. W 1678 r. Sejm pomógł „zburzonemu do fundamentów i zrównanemu z ziemią” miastu, potwierdzając przywileje, nadane zarówno chrześcijanom, jak i Żydom.

W 1765 r. w Ostrogu mieszkało 1777 Żydów, posiadających 415 domów. W 1784 r. – 1123 w 323 domach, a w 1787 r. - 1829 w 282 domach. W XVII-XVIII w. Ostróg stał się wielkim ośrodkiem kultury żydowskiej, zwłaszcza nauk religijnych. W mieście działała jedna z najsłynniejszych w Polsce jesziw, gromadzących liczne autorytety rabiniczne. W XVI w. głównymi rabinami Ostroga i zarazem zwierzchnikami jesziwy byli Kalonimus Haberkastn i Salomon Luria; w XVII w. – Jeszajahu Horowic oraz Samuel Eliezier Edels. W drugiej połowie XVIII w. miasto stało się też jednym z największych centrów chasydyzmu. Osiadł tu uczeń Baal Szem Towa rabin Meir Margoliot (zm. 1790).

W 1792 r. Ostróg stał się areną walk polsko-rosyjskich. Żydzi, którzy schronili się w głównej synagodze, pokazali Rosjanom przeprawę przez rzekę. Uniknęli tym samym rozlewu krwi. Na pamiątkę szczęśliwego wybawienia, w synagogach Ostroga odczytywano opis tego wydarzenia.

Od 1793 r. Ostróg należał do Rosji. W 1797 r. w powiecie było 133 kupców-Żydów oraz 1624 Żydów-mieszczan; w 1803 r. – 45 kupców-Żydów, 2161 Żydów-mieszczan. W 1847 r. naliczono 7,3 tys. Żydów, a podczas spisu w 1897 r. – 9208. Pod koniec XIX w. działały trzy synagogi i 19 domów modlitwy. W 1910 r. funkcjonowała państwowa jednoroczna początkowa szkoła żydowska z wydziałem rzemieślniczym, Talmud-Tora oraz prywatna żydowska szkoła męska.

W latach 1920–1939 Ostróg należał do Polski. W 1921 r. liczba ludności żydowskiej wynosiła 7991 przy ogólnej liczbie mieszkańców miasta 12 795; w 1939 r. – 10,5 tysiąca.

Pod trwającą od 1939 r. okupacją sowiecką wszystkie instytucje żydowskie zostały zamknięte. Wiosną 1940 r. wiele rodzin zostało zesłane w głąb Związku Radzieckiego. Po wybuchu wojny radziecko-niemieckiej wielu młodych Żydów zostało zmobilizowanych do Armii Czerwonej, pewnej grupie udało się także uciec na wschód.

Niemcy wkroczyli do miasta 3 lipca 1941 roku. Było tu wówczas 9,5 tys. Żydów. 4 sierpnia 1941 r. w lasach pod miastem Niemcy zabili 3 tys. osób; w czasie następnej „akcji”, 1 września – kolejne 2,5 tys. osób.

Na polecenie okupanta stworzono getto. Wyłoniono Judenrat na czele z A. Komedantem. W getcie działało podziemie. Po otrzymaniu informacji o przygotowaniach do kolejnej ludobójczej „akcji”, aż 800 Żydów uciekło do lasów. Większość zginęła niebawem z rąk ukraińskich chłopów i oddziałów ukraińskich nacjonalistów, ale powstały też oddziały partyzanckie – pod dowództwem H. Kapłana, M. Trejbermana i P. Ejzensztejna. Wspomniana „akcja” nastąpiła 15 października 1942 roku. W okolicach miasta zamordowano wówczas ok. 3 tys. Żydów – wszystkich, jacy jeszcze byli w mieście.

Armia Czerwona odbiła Ostróg 13 stycznia 1944 roku. Przez miasto przewinęła się jeszcze niewielka liczba Żydów, głównie z partyzantki, ale wszyscy niebawem wyjechali do Polski, a stamtąd do Palestyny i krajów.

Na podstawie:

Drukuj