W 1434 r. wieś „Ostrovia” otrzymała z woli księcia mazowieckiego Bolesława IV prawa miejskie. Po podniesieniu osady do rangi miasta, zaczęli tutaj przyjeżdżać wędrowni kupcy żydowscy, jednak nie osiedlali się na stałe. Ostrów Mazowiecka stała się częścią Korony dopiero w 1526 roku wraz z całym Mazowszem. W tym czasie szlachta i duchowieństwo starało się o zakaz osiedlania się Żydów na Mazowszu. Książę warszawski Janusz w 1525 r. wydał dekret zabraniający niekatolikom, a zatem i Żydom, mieszkać w Warszawie oraz trudnić się handlem i rzemiosłem. Wzorując się na Warszawie podobny zakaz wprowadzono też w Ostrowi. Dlatego Żydom udało się osiąść w mieście na stałe dopiero w XVIII wieku - uniwersał królewski z roku 1658 zezwalał Żydom na osadzanie się w Ostrowi ludności żydowskiej[1.1].

Początkowo Żydzi, którzy osiedlali się w powiecie ostrowskim, zajmowali się rolnictwem. Jednak stopniowo ich gospodarstwa przejmowali chłopi, a oni sami migrowali do osad miejskich, gdzie trudnili się głównie handlem i rzemiosłem. Według oficjalnych dokumentów w 1765 r. w Ostrowi żyło 20 rodzin żydowskich (68 osób), płacących podatki. Należało do nich 15 domów; 45 Żydów mieszkało w pobliskich wsiach. Siedem rodzin żyło z rzemiosła, inni uprawiali handel detaliczny lub też byli dzierżawcami. W 1792 r. w miasto liczyło 867 mieszkańców, w tym 135 Żydów. Żydzi utrzymywali się z handlu, rzemiosła i dzierżawy.

Żydzi, którzy osiedlili się w Ostrowi, pochodzili z centralnej Polski i Litwy. Tutejsza ludność żydowska stworzyła mozaikę kulturowo-językową, z której rozwinął się miejscowy dialekt jidysz, łączący charakterystyczne elementy polskie i litewskie. Dialekt ten był bliższy wymowie północnolitewskiej.

Pierwszy cmentarz żydowski powstał pomiędzy dzisiejszymi ulicami Broniewskiego i Targową, data jego założenia nie jest znana. Najprawdopodobniej został założony pod koniec XVIII w., kiedy powstała w mieście gmina żydowska. Do dziś nie zachowały się jednak tam żadne nagrobki. Wiadomo, że w 1795 r. ostrowscy Żydzi posiadali własną gminę wyznaniową, której początkowo podlegali wierni między innymi z Broku i Wyszkowa.

W XIX w. liczba Żydów na północnym Mazowszu, także i w Ostrowi, systematycznie rosła.  Było to konsekwencją prowadzonej przez władze Królestwa Kongresowego polityki, mającej na celu pozbycie się Żydów z wiosek[1.2]. Co prawda, w latach 1789–1862 obowiązywał formalny zakaz osiedlania się Żydów w Ostrowi. Mimo to w 1808 r. mieszkało tu 382 Żydów, stanowiąc 34% mieszkańców. W 1827 r. w mieście było 809 Żydów; w 1857 r. stanowili już większość (ponad 2 tys. mieszkańców – 61% populacji). Zajmowali się wówczas głównie handlem detalicznym i obnośnym, krawiectwem, transportem. Kilka zamożnych rodzin żydowskich trudniło się handlem zbożem i drewnem. W 1897 r. na 10 471 mieszkańców 5660 było Żydami.

Od 1850 r. w mieście funkcjonowała jesziwa. W 1858 r. powstała łaźnia żydowska, której inicjatorami i sponsorami byli członkowie miejscowego dozoru bożniczego Abraham Grosman i Zelek Bengelsdorff. W drugiej połowie XIX w. w mieście wybuchł spór pomiędzy litwakami a silnymi w Ostrowi chasydami (większość tutejszych chasydów było zwolennikami dynastii z Góry Kalwarii i z Warki). W sporze po stronie chasydów uczestniczył cadyk Gerszon Hanoch z Radzynia, który ostatecznie zastąpił litwackiego rabina Dawida Szlomo Margoliota. W mieście działał m.in. słynny cadyk Bencjon Rabinowicz, urodzony w 1840 r. w Warszawie. W młodym wieku został uczniem cadyka Mendla w Kocku.

W 1863 r. mieszkańcy miasta brali udział w powstaniu styczniowym, wśród nich byli także obywatele wyznania mojżeszowego: Herszko Frajda oraz Berko Muzykant, który za dostarczanie powstańcom odzieży i obuwia dostał karę chłosty. Po powstaniu  władze carskie ulokowały regiment w Ostrowi i pobliskim Komorowie, który miał dbać o porządek w regionie. Okoliczna społeczność, także żydowska, czerpała znaczne dochody z dostawy towarów dla oddziałów rosyjskich stacjonujących w mieście w latach 1865–1918. Źródłem dochodów stało się także powstanie linii kolejowej Drogi Żelaznej Nadnarwiańskiej, ze stacjami Ostrów i Komorowo.

W 1887 r. powstały w Ostrowi Mazowieckiej stowarzyszenia dobroczynne: Hachnasat Orchim i Bikur Cholim.

Na początku XX w. w Ostrowi nastąpił rozwój przemysłu drzewnego, opartego na dużych zasobach drewna czerpanych z pobliskich lasów. Powstawały również młyny parowe, funkcjonował browar. Jednak społeczność żydowska Ostrowi nie powiększała się, gdyż wielu młodych ludzi wybierało emigrację do większych miast – do Łodzi czy Warszawy. W tym czasie powstał w Ostrowi nowy cmentarz, przy obecnej ul. Wołodyjowskiego, w pobliżu skrzyżowania z ul. Piaskową.

W 1921 r. w mieście było 6812 Żydów na ponad 13 tys. mieszkańców. W 1922 r. do miasta została przeniesiona z pobliskiej Ostrołęki znacząca jesziwa, Beis Josef. Jej ostatnim dyrektorem był Jakób Kret, który przeżył wojnę, emigrując do Stanów Zjednoczonych.

Żydzi mieszkali głównie w drewnianych i nielicznych ceglanych domach wokół rynku i na okolicznych ulicach (Warszawskiej, 3-go Maja, Solnej, Jatkowej). Większość z nich żyła w biedzie. Wszystkie sklepiki i zakłady rzemieślnicze na starym rynku (pl. Księżnej Anny Mazowieckiej) należały do nich. W każdym rogu placu znajdowała się pompa z wodą. Jej transportem przez wiele lat zajmował się żydowski nosiwoda, zwany „szalonym Icchokiem„, a także „Szepsel wasertreger” („Szepsel nosiwoda”). Na rynku odbywały się targi, na których dominowali sprzedawcy ryb, owoców i warzyw. Zimą handlarki ogrzewały się za pomocą garnków z żarzącym się węglem, trzymanych w nogach.

Chłopcy żydowscy uczyli się w chederach i szkołach Talmud-Tora, dziewczynki w większości uczęszczały do szkół powszechnych. W mieście funkcjonowała niewielka biblioteka z książkami w języku hebrajskim i jidysz, gdzie zbierali się intelektualiści. W okresie międzywojennym w mieście rozwinął się silny ruch syjonistyczny. Działała m.in. organizacja Ha-Noar ha-Cijoni, powstała hebrajska szkoła Tarbut. W Ostrowi aktywny był lokalny oddział funduszu Keren Kajemet l-Israel, prowadzony przez Michała Tejtela. Jednym z głównych dochodów dla funduszu były bazary, organizowane corocznie w święto Purim. W mieście działała również organizacja skautów, Ha-Szomer ha-Leumi, a także socjalistyczno-syjonistyczna organizacja Ha-Szomer ha-Cair i prawicowy Betar. Odbywano tu również od 1931 r. hachszarę, czyli rolnicze przygotowanie do wyjazdu do Palestyny. Funkcjonowały „kibuce” – pod tym hasłem rozumiano miejsca wspólnego miejsca zamieszkania młodzieży, która przygotowywała się do wyjazdu do Palestyny. Od 1916 r. funkcjonował w Ostrowi żydowski klub sportowy Makabi. 

W mieście wydawane były aż cztery gazety o profilu syjonistycznym: „Hanojga” („Światło”), wydawana przez uczniów szkoły Tarbutu; „Ostrower Lebn” („Życie Ostrowskie”), „Nosiw” („Droga”), wydawana przez „kibuc” o tej samej nazwie oraz „Ostrower Tribune” („Trybuna Ostrowska”). Funkcjonowała syjonistyczna organizacja kobieca WIZO oraz partie syjonistyczne: Poalej Syjon i Mizrachi (prowadziła szkołę „Jawne”).

W mieście aktywne były także inne formacje polityczne. Podobnie jak w całej Polsce, działała tu partia ortodoksów Aguda, która prowadziła szkoły Bejt Jaakow. Dość silny był także ruch robotniczy. W czasie pierwszej wojny światowej powstał lokalny oddział Bundu.

W latach dwudziestych XX w. wielu Żydów ostrowskich zasiadało w Radzie Miasta. Jednym z wiceburmistrzów był Herszel Tejtel, a Michał Tejtel był sędzią sądu miejskiego. W latach 30. XX w. sytuacja się zmieniła wraz z narastaniem antysemickich nastrojów. Wielu, zwłaszcza młodych Żydów, wyjechało z miasta.

W okresie międzywojennym Żydzi zajęli niezwykle eksponowaną pozycję w miejscowym rzemiośle. W 1933 r. na 32 piekarnie, które istniały w mieście – 27 należało do Żydów; spośród 32 krawców – 26 było wyznania mojżeszowego; rzeźników i masaży żydowskich było 28 (na ogólną liczbę 31); 13 szewców (spośród 23); 9 stolarzy (na 18); 7 dorożkarzy (na 10). Spośród ogólnej liczby 250 rzemieślników co piąty nie był pochodzenia żydowskiego.

Podobnie było z handlem. Na 107 sklepików 88 należało do Żydów, w tym wszystkie z galanterią (25) i handlujące zbożem oraz materiałami drzewnymi (16). W okresie międzywojennym sławni stali się tutejsi krawcy, którzy szyli eleganckie mundury dla oficerów, w czym konkurowali nawet z krawcami warszawskimi. Niektórzy zajmowali się operacjami finansowymi – w tym także lichwą. Wielu Żydów żyło jednak w nędzy.

10 września 1939 r. do Ostrowi wkroczyli Niemcy. Do miasta przybywali też uciekinierzy z Pułtuska, Długosiodła, Różana, Wyszkowa i Broku. Tego samego dnia Niemcy zabili 15 Żydów, choć na powitanie okupantów wyszła delegacja sędziwych Żydów – członków gminy żydowskiej. Żydów upokarzano, zmuszając do czyszczenia ubikacji, chłostano rózgami. Strzelano na ulicach, nazajutrz zginęło ok. 300 żydów. 13 września 1939 r. Niemcy wtargnęli do bożnicy. Według relacji Heleny Najmar „zniszczyli wszystko, co w niej znaleźli, ze świętych ksiąg wyrywali kartki i przylepiali do swoich samochodów. Rabinowi obcięli brodę i kazali mu Niemcom myć nogi (…). Tałesami kazali żydom czyścić ustępy, w nocy rozbierali kobiety do naga i robili z nimi gimnastykę”. W październiku 1939 r. Niemcy kazali Żydom opuścić miasto i przenieść się za pobliską granicę na tereny zajęte przez Sowietów. Wielu jednak pozostało.

9 listopada 1939 r. jeden z żołnierzy niemieckich podpalił budynki przy główniej ul. 3 Maja, o co władze niemieckie oskarżyły samych Żydów. 11 listopada (według innych źródeł było to już 10 października) 500–800 osób zostało zabitych. Byli to głównie przybyli do miasta uchodźcy lub osoby starsze, którym nie udało się wyjechać. Niemcy zebrali wszystkich na placu browaru, który należał do Żyda Tejtla, nakazali wykopać doły. Po rozstrzelaniu zgromadzonych z karabinów maszynowych, wrzucali ich do dołów, które następnie kazali zakopać kilku Żydom.

Części Żydów z Ostrowi udało się uciec na tereny zajęte przez Sowietów. Osiedlili się w Słonimiu lub w Białymstoku, gdzie po zajęciu tych terenów przez Niemców w 1941 r. podzielili los tamtejszych społeczności żydowskich. W Ostrowi nigdy nie utworzono getta. Większość Żydów zginęła w masakrze w listopadzie 1939 roku lub uciekła.

 

Bibliografia

  • Barbasiewicz M., Tradycja Mazowsza. Powiat ostrowski. Przewodnik subiektywny, Warszawa 2005.
  • Burchard P., Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990, s. 85.
  • Dobroński A., Ostrów Mazowiecka. Zarys dziejów, Ostrów Mazowiecka 1988, ss. 14,23,30.
  • Four Zionist Newspapers, [w:] The Memorial Book of the Community of Ostrow-Mazowiecka, [w:] Sefer ha-zikaron le-kehilat Ostrov-Mazovyetsk, red. A. Margolis, Tel Awiw 1960 [online] https://www.jewishgen.org/yizkor/ostrow/ost120.html [dostęp: 29.03.2021].
  • The Great Scholar, the Tsadik Ben Zion Rabinowitz, [w:] Sefer ha-zikaron le-kehilat Ostrov-Mazovyetsk, red. A. Margolis, Tel Awiw 1960 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/ostrow/ost037.html [dostęp: 29.03.2021].
  • Glinka H. I., Ostrow Mazowiecka and the Zionist Movement, [w:] Sefer ha-zikaron le-kehilat Ostrov-Mazovyetsk, red. A. Margolis, Tel Awiw 1960 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/ostrow/ost081.html#Page87 [dostęp: 29.03.2021].
  • Margolis A.L., The History of Ostrowa, [w:] [w:] Sefer ha-zikaron le-kehilat Ostrov-Mazovyetsk, red. A. Margolis, Tel Awiw 1960 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/ostrow/ost120.html [dostęp: 29.03.2021].
  • Margolis A. L., A Walk Through the City, [w:] Sefer ha-zikaron le-kehilat Ostrov-Mazovyetsk, red. A. Margolis, Tel Awiw 1960 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/ostrow/ost120.html [dostęp: 29.03.2021].
  • Ostrow Mazowiecka, Jewish Virtual Library [online] http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0015_0_15264.html [dostęp: 29.03.2021].
  • Ostrow-Mazowiecka, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, vol. 2, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 953.
  • Richman M. B., Ostrów Mazowiecka – history [online] http://www.ostrow-mazowiecka.com/ostrhis.html [dostęp: 16.03.2021].

 

 

 

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Dobroński A., Ziemia Ostrowska do roku1914, Ostrów Mazowiecka 2021, s. 297
  • [1.2] Szczepański J., Społeczność żydowska Mazowsza w XIX–XX wieku, Pułtusk 2005, s. 63.