Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady Auschwitz został utworzony wiosną 1940 r. w dzielnicy Zasole polskiego miasta Oświęcim, które po wybuchu wojny wraz z częścią Małopolski włączono do Rzeszy. Początkowo miał być obozem kwarantanny dla 10 tys. więźniów politycznych (XII 1939), po czym podjęto decyzję o przekształceniu go w państwowy obóz koncentracyjny (IV 1940), o szacowanej wstępnie pojemności do 30 tys. więźniów (VI 1940). Prace budowlane polegające na adaptacji 20 ceglanych budynków byłych polskich koszar, rozpoczęły się w połowie kwietnia 1940 roku. Komendantem mianowany został b. kierownik KL Sachsenhausen Rudolf Höss (04.05.1940 r.).

Pierwszy transport 728 polskich więźniów politycznych (w tym kilkunastu Żydów) przywieziono z Tarnowa dnia 14 czerwca 1940 r.; datę tę uznaje się za początek funkcjonowania obozu. Byli wśród nich: członkowie ruchu oporu, organizacji patriotycznych (głównie uczniowie i studenci), przedstawiciele elit społecznych i politycznych, katoliccy księża, a od września 1940 r. także przypadkowe osoby schwytane w trakcie obław na ulicach polskich miast.

Zatrudniano ich przy ustawianiu ogrodzenia z drutu kolczastego, nadbudowie pięter parterowych bloków, w warsztatach, a także przy burzeniu domów wysiedlonych Polaków na Zasolu. Wedle ówczesnych zamierzeń komendanta Hössa więźniowie mieli w przyszłości pracować głównie w wielkich pozaobozowych gospodarstwach rolnych. W tym celu utworzona została tzw. strefa interesów KL Auschwitz, obejmująca obszar ok. 40 km2, pomiędzy rzekami Wisłą i Sołą. Zamieszkujących ten teren 8 tys. Polaków wysiedlono, ich mienie skonfiskowano, a domy stopniowo wyburzano, wykorzystując pozyskane cegły do rozbudowy obozu. W wyniku głodu, chorób, bicia, wyczerpującej pracy i katastrofalnych warunków sanitarnych do końca roku zginęło w Auschwitz do ok. 2 tys. spośród prawie 7,9 tys. przywiezionych od obozu więźniów.

W styczniu 1941 r. kierownictwo niemieckiego koncernu IG Farbenindustrie A.G. powzięło zamiar utworzenia nieopodal Oświęcimia wielkiej fabryki kauczuku syntetycznego i paliw płynnych. Na mocy porozumienia z Heinrichem Himmlerem więźniowie obozu mieli być znaczącą częścią załogi budowlanej, stanowiąc dla obu partnerów źródło niepoślednich zysków. Potrzeby IG Farben znacząco jednak przewyższały możliwości obozu, nawet pomimo kierowania doń liczniejszych niż dotąd transportów polskich więźniów. Stąd w połowie września 1941 r. Himmler podjął decyzję o stworzeniu nowego, wielkiego obozu dla 100 tys. sowieckich jeńców wojennych; miał on powstać na terenie wsi Brzezinka (Birkenau) w odległości 2 km od obozu macierzystego Auschwitz. Do jego budowy wykorzystano cegły z burzonych w okolicy gospodarstw rolnych, później zaś wznoszono drewniane baraki montowane z prefabrykowanych elementów stajni końskich.

Pierwsze transporty sowieckich jeńców przywieziono na początku października 1941 roku. Z powodu głodu, wyczerpującej pracy, bicia i chorób do połowy stycznia 1942 r. zginęło ich jednak aż 8,5 tys.. Ponieważ także spośród 25 tys. polskich więźniów dostarczonych dotąd do obozu zginęła niemalże połowa, dnia 25 stycznia 1942 r. Himmler zamiast jeńców nakazał wysłanie do Auschwitz (i po części także do Lublina) 100 tys. Żydów i do 50 tys. Żydówek. Mieli oni zostać wyłączeni z transportów wysyłanych wprost na zagładę i wykorzystani jako siła robocza dla okolicznego przemysłu, w rolnictwie oraz w warsztatach SS.

Nieco wcześniej esesmani zaczęli w Auschwitz stosować gaz cyklon B do masowego zabijania ludzi. Pierwszymi ofiarami byli sowieccy jeńcy wojenni oraz więźniowie, pacjenci szpitala obozowego, zamordowani na początku września 1941 r. w celach piwnicznych bloku 11. W trzy tygodnie później na komorę gazową zaadaptowano salę kostnicy znajdującą się w budynku krematorium. Natomiast w końcu marca 1942 r. na obrzeżach Birkenau uruchomiono dwie komory gazowe w tzw. bunkrze I („czerwonym domku”) wewnątrz domu mieszkalnego uprzednio wysiedlonego polskiego rolnika. Do ich obsługi utworzono w połowie kwietnia pierwsze składające się z Żydów Sonderkommando. Jego więźniów zatrudniono przy usuwaniu zwłok z wnętrza komór i zakopywaniu ich w masowych grobach na skraju pobliskiego lasu.

Masowe deportacje Żydów do Auschwitz rozpoczęły się wraz z przybyciem transportów ze Słowacji (z Żyliny - 26.03.1942 r.) i Francji (z Compiègne - 30.03.1942 r.), początkowo składających się wyłącznie z osób młodych i zdolnych do pracy. Pierwszy natomiast transport „rodzinny”, który poddano selekcji zabijając w komorze gazowej matki z małymi dziećmi, przybył z Żyliny 19 kwietnia. Następnie w maju 1942 r. władze niemieckie rozpoczęły wywożenie do Auschwitz Żydów uznanych za niezdolnych do pracy z gett Zagłębia Dąbrowskiego (Sosnowca, Będzina, Dąbrowy Górniczej, Czeladzi i in.) – ogółem do końca sierpnia zgładzono ich ok. 30 tys. Na początku lipca transporty Żydów przybywały już regularnie, głównie z Francji, Holandii, Słowacji i poddawane były systematycznie selekcjom na rampie kolejowej, znajdującej się w północnej części dworca towarowego w Oświęcimiu. Dzieci, starcy oraz chorzy byli przewożeni ciężarówkami wprost do komór gazowych, natomiast  pozostałych kierowano pieszo do obozu macierzystego lub Birkenau. W tym czasie, w związku ze wzmożeniem selekcji, oddano do użytku bunkier II („biały domek”) wyposażony w cztery kolejne komory gazowe. 

W dniu 17 lipca 1942 r. Auschwitz wizytował Heinrich Himmler. W trakcie inspekcji obejrzał bloki obozu, warsztaty, okoliczne gospodarstwa rolne SS, a także był świadkiem selekcji Żydów deportowanych z Holandii i ich zagłady w komorach gazowych bunkra II. Aprobując z uznaniem działalność komendanta Hössa, jednocześnie poinformował go o planach kierowania do Auschwitz kolejnych, jeszcze liczniejszych transportów Żydów, po czym nakazał spalenie zwłok ofiar.

Starając się spełnić otrzymane dyspozycje Höss w połowie sierpnia polecił wykopać na skraju lasu w Birkenau wielkie doły, gdzie niebawem rozpoczęto w nich palenie na stosach drewna zarówno zwłok wydobytych przez Sonderkommando z masowych mogił jak i dostarczanych wprost z komór gazowych. Höss złożył też zamówienie w firmie Topf u. Söhne z Erfurtu w sprawie dostawy trzech kolejnych wielkich krematoriów (jedno było już w budowie), mogących ogółem spopielić ok. 4,4 tys. zwłok w ciągu doby i wyposażonych w obszerne (po ok. 210 m2) komory gazowe. Zostały one ukończone w Birkenau pomiędzy marcem a czerwcem 1943 roku. Funkcjonujące dotąd bunkry gazowe oraz krematorium w obozie macierzystym były odtąd stopniowo unieruchamiane.

W lipcu 1942 r. wybuchła w obozie wielka epidemia tyfusu plamistego. Na trzy miesiące wstrzymano zatem dowożenie więźniów do pracy na plac budowy fabryki IG Farben, a lekarze SS zaczęli dokonywać masowych selekcji nie tylko w barakach szpitalnych, lecz także w obozie z podczas tzw. apeli generalnych. W ich rezultacie 31 grudnia 1942 r. w KL Auschwitz znajdowało się tylko 24 409 mężczyzn i 5398 kobiet. Ogółem ubytek stanu obozu w 1943 r. wyniósł aż 71 150 więźniów i więźniarek. Jeśli więc około 4 tysięcy przeniesiono do innych obozów koncentracyjnych, zwolniono lub z Auschwitz zbiegło, to w sumie około 67 – 68 tysięcy więźniów i więźniarek w okresie tym zginęło, w tym ponad 30% - w wyniku selekcji do komór gazowych. 

Wobec niebezpieczeństwa wybuchu epidemii w mieście kierownictwo fabryki IG Farben użyczyła jeden ze swoich obozów barakowych dla zakwaterowania więźniów (26.10.1942 r.), tworząc w ten sposób pierwszy z wielkich podobozów KL Auschwitz (Buna – Monowitz). Podobnie postąpiły niebawem dyrekcje kopalń w Jawiszowicach oraz cementowni i kamieniołomu w Goleszowie. Ogółem utworzonych zostało niemal 50 takich podobozów (największe to Blechhammer k. Kędzierzyna i Neu-Dachs w Jaworznie), a liczba umieszczonych w nich więźniów w końcu 1944 r. przekroczyła łącznie stany obozów Auschwitz i Birkenau.

W związku z dalszym wzrostem zapotrzebowania na siłę roboczą wiosną - latem 1943 r.  wstrzymano czasowo selekcje wśród chorych więźniów. Kontynuowano natomiast rozbudowę obozu w Birkenau, tworząc, obok obozu kobiecego (oznaczonych jako BIa, potem też BIb)) i męskiego (BIb, potem BIId), także sektory: kwarantanny (BIIa), szpitalny (BIIf), dla Żydów z getta w Theresienstadt  w Czechach (BIIb) i dla Romów (BIIe). W listopadzie przeprowadzono reorganizację zarządzania Auschwitz; wmiast jednego komendanta (Hössa) otrzymał trzech: Arthura Liebehenschela (dla obozu macierzystego Auschwitz I), Friedricha Hartjensteina (dla Auschwitz II – Birkenau) oraz Heinricha Schwarza (Auschwitz III – Monowitz i podobozy). W praktyce jednak komendant obozu macierzystego (Liebehenschel, a od V 1944 r. Richard Baer), jako dowódca garnizonu SS, utrzymał uprawnienia zwierzchnie wobec pozostałych komendantów i ich batalionów wartowniczych.  

W końcu 1943 roku, wobec likwidacji większości skupisk Żydów w Europie liczba transportów, a co za tym idzie więźniów w obozie (przy śmiertelności w skali roku rzędu 80 tys.), zaczęła spadać, z 88 tys. w grudniu do 68 tys. w marcu 1944 r. Dopiero rozpoczęcie deportacji Żydów z Węgier w połowie maja odwróciło ten trend, podnosząc wkrótce liczbę więźniów zarejestrowanych do ponad 90 tys. Ponadto w tym samym czasie w Birkenau zaczęto umieszczać Żydów w obozach przejściowych (głównie w sektorach BIIc i BIII), którym nie nadawano numerów obozowych i ujmowano odrębnie w statystykach. Najwyższy stan Auschwitz osiągnął w sierpniu 1944 r – przebywało w nim wówczas ok. 135 tys. więźniów i więźniarek. Niemal równocześnie jednak władze SS przystąpiły do stopniowej ewakuacji obozu, przenosząc zdolnych do pracy więźniów do środkowych i zachodnich Niemiec. W styczniu 1945 r. w obozie było już tylko 67 tys. więźniów, z których większość wyprowadzono 17 stycznia w marsze ewakuacyjne, do Wodzisławia Śląskiego i Gliwic, a stamtąd przewieziono koleją do innych niemieckich obozów koncentracyjnych. Pozostałych w Auschwitz ponad 7 tys. więźniów wyzwolili 27 stycznia żołnierze sowieccy.   

Ogółem w obozie, w czasie niemal 5 lat jego istnienia, zarejestrowano ok. 400 tys. więźniów, głównie Żydów (nieco ponad 200 tys.), Polaków (ok. 140 tys.), Romów (21 tys.) i sowieckich jeńców (12 tys.). Połowa z nich zginęła, głównie wskutek głodu, chorób, egzekucji przez rozstrzelanie i powieszenie oraz selekcji w szpitalach - zabitych gazem lub dosercowymi zastrzykami fenolu. Niektórzy więźniowie zmarli też wskutek zbrodniczych eksperymentów medycznych przeprowadzanych przez lekarzy SS.

Większość ofiar Auschwitz (900 tys.) zgładzono jednak bezpośrednio po przyjeździe na rampy kolejowe w komorach gazowych, przede wszystkim Żydów: z Węgier (330 tys.), Polski (255 tys.). Francji (40 tys.), a także z Holandii, Grecji, Niemiec, Czech, Słowacji, Belgii, Austrii, Włoch, Norwegii i innych krajów europejskich.

Spośród ponad 8,5 tys. esesmanów pełniących w różnym czasie służbę w KL Auschwitz po wojnie osądzono jedynie ok. 700. Najwięcej procesów odbyło się w Polsce w końcu lat czterdziestych; skazano w nich na śmierć m.in. komendantów Hössa i Liebehenschela; wielokroć mniej wyroków skazujących zapadło w Niemczech w latach siedemdziesiątych (we Frankfurcie nad Menem). 

Na mocy ustawy Sejmu PRL w 1947 r. teren obozu został uznany za Pomnik Męczeństwa Narodu Polskiego i Innych Narodów, a 1979 r. został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury i Przyrody UNESCO.

Na terenie obozu mieści się Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau. W kwietniu 1967 r. na terenie Brzezinki odsłonięto Międzynarodowy pomnik męczeństwa.

dr Piotr Setkiewicz

Nota bibliograficzna: 

  • Auschwitz 1940–1945. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu, red. W. Długoborski, F. Piper, t. 1–5, Oświęcim-Brzezinka 1995.
  • Autobiografia Rudolfa Hössa, komendanta obozu oświęcimskiego, Warszawa 2003.
  • Garliński J., Oświęcim walczący, Londyn 1974.
  • Gradowski Z., Znajduję się w sercu piekła, Oświęcim 2017
  • Cywiński P., Lachendro J., Setkiewicz P, Auschwitz od A do Z, Oświęcim 2013.
Drukuj