Pierwsi Żydzi zamieszkiwali Opole zapewne już przed lokacją miasta datowaną na lata 1211–1217.

W połowie XIV w. na Śląsku wybuchła epidemia „czarnej zarazy” oraz związana z nią klęska głodu. Ludność, chcąc znaleźć winnych nieszczęścia, oskarżyła Żydów o zatruwanie studni, co doprowadziło w 1349 r. do krwawego pogromu w Opolu[1.1]. Najprawdopodobniej Żydzi posiadali w tym czasie w mieście szkołę[1.2]. Kolejny przekaz źródłowy poświadczający obecność Żydów w Opolu pochodzi z 1396 r.; informuje, że książę Bolko IV sprzedał dom przy cmentarzu św. Krzyża należący wcześniej do Żyda Izaaka[1.1.2].

Na początku XV w. większość opolskich Żydów utrzymywała się z handlu i udzielania pożyczek książętom (w całej ówczesnej Europie obowiązywał wówczas kanoniczny zakaz pobierania odsetek od pożyczek pieniężnych). Potwierdzeniem tego jest fakt, że w 1426 r. książę Bolko IV był winien dwóm opolskim Żydom, Moszemu i Dawidowi (bracia), odpowiednio 40 i 124 grzywny[1.3].

W 1427 r. brat księcia Bolka IV, Bernard, zezwolił Żydowi Abrahamowi z Ziębic na osiedlenie się w Opolu na okres 10 lat, wraz z rodziną oraz wszystkimi zatrudnianymi przez niego osobami. Wydany wówczas przywilej osiedleńczy zezwolił na ponowne zamieszkanie Żydów w Opolu, a także na otworzenie szkoły żydowskiej, którą urządzono w prywatnym domu[1.4]. Centrum żydowskiego życia w Opolu skupiało się wówczas przy dzisiejszej ulicy św. Wojciecha, która już w 1451 r. nosiła nazwę Judengasse. Tam znajdowały się: szkoła żydowska – na której założenie zezwalał przywilej księcia Bernarda z 1427 r. – oraz najprawdopodobniej synagoga bądź dom modlitwy. Nie można wykluczyć, że przy Judengasse istnieć mógł także niewielki cmentarz żydowski[1.5].

Fala pogromów i wygnań ludności żydowskiej, która dotknęła Śląsk w 1453 r., została wywołana przez żarliwe kazania mnicha Jana Kapistrana. W Opolu oskarżono Żyda o imieniu Abraham o profanację hostii. Po procesie sądowym skazano go na śmierć męczeńską.

Z początku XVI w. pochodzą liczne przekazy źródłowe o opolskich Żydach. W latach 1532–1533 w mieście mieszkało ok. 70–90 Żydów (8 rodzin; 5,1% ogółu mieszkańców miasta)[1.6]. Było wśród nich ośmiu posiadaczy domów oraz sześciu komorników. Płacili oni 8 guldenów węgierskich, 4 guldeny oraz 18 groszy daniny monetarnej. Większość tutejszych Żydów trudniło się handlem, lichwą i rzemiosłem. Posiadali synagogę i szkołę[1.7].

Dokumenty historyczne miasta z lat 1557 i 1563 wspominają o dwóch Żydach (Marek i Natan), którzy zajmowali się wprawianiem okien na zamku opolskim[1.8]. W 1557 r. opolscy Żydzi płacili podatki w wysokości 26 guldenów i 16 groszy, a w 1564 r. – 24 guldeny i 32 grosze. W latach sześćdziesiątych XVI w. liczbę Żydów w Opolu szacowano na ok. 100 osób (ok. 5% ogółu mieszkańców miasta). W źródłach z lat 1563–1564 pojawia się pierwszy znany z imienia opolski rabin Benedykt (Benedix Rabbi)[1.1.7].

W 1562 r. sejmik księstwa opolsko-raciborskiego przyjął akt zobowiązujący Żydów do sprzedania swoich domów, spłacenia długów i opuszczenia granic księstwa w ciągu roku [1.9]. Z tego powodu w 1563 r. zostali oni usunięci z Opola, a w 1565 r. w mieście nie było już żadnego Żyda[1.10]. Informacje te potwierdza Idzikowski, który pisze: „[...] wielu Żydów sprzedaje swoje domy i to wszystkie położone przy ulicy Podgórnej. Są to Benedykt Rabbi, Abraham Baruch, Kokot, Jokel, Murdoch (który mieszkał w domu położonym naprzeciw domu Proskowskiego), dalej Naason, Żydówka Samuelowa (której dom stał pomiędzy szkołą żydowską a domem Bartka Kozela) i Pinkus”[1.11]. Urbarium z 1566 r. nazwało wszystkich tych Żydów „wypędzonymi”. Domy, których nie zdołali zbyć, przeszły na własność miasta (w krótkim czasie je sprzedano)[1.12].

W drugiej połowie XVII w. polscy Żydzi utrzymywali kontakty handlowe ze śląskimi Żydami. Kupcy z Rzeczypospolitej przyjeżdżali na jarmarki do Wrocławia, Brzegu, Nysy i Opola[1.13].

W maju 1713 r. cesarz Karol VI wydał edykt tolerancyjny (Toleranzpatent), zezwalający Żydom na osiedlanie się na Śląsku po opłaceniu specjalnego podatku tolerancyjnego. Dawał on Żydom prawo handlu domokrążnego na Śląsku, z którego to przywileju wyłączono jednak Prudnik, Głubczyce, Racibórz, Koźle, Opole i Nysę. Gdyby jakiś kupiec żydowski pomimo zakazu usiłował handlować w tych miastach, straciłby wówczas cały swój towar (konfiskata). Żydzi znaleźli jednak sposób na obejście przepisu i osiedlali się na przedmieściach wyłączonych miast, gdzie rozwijali działalność handlową[1.14].

Podczas pierwszej wojny śląskiej w 1742 r. większość Śląska znalazła się pod panowaniem Królestwa Pruskiego (z wyjątkiem Śląska Cieszyńskiego i księstwa opawskiego). W grudniu 1746 r. władze pruskie wymusiły na opolskim magistracie zgodę na osiedlenie się w mieście praskiego Żyda Isaaca Eliasa Habera wraz z rodziną i służbą (w 1750 r. wyjechał, gdyż nie wiodło mu się w handlu)[1.15].

Podczas wojny siedmioletniej (1756–1763) Prusy znalazły się w bardzo ciężkiej sytuacji gospodarczej. Aby złagodzić konsekwencje kryzysu ekonomicznego, władze pruskie udzieliły specjalnych przywilejów najbogatszym żydowskim fabrykantom i przedsiębiorcom. Otrzymali oni tzw. prawo do naturalizacji (Naturalisationspatente). Przywileje te dotyczyły jednak bardzo wąskiej grupy społeczności żydowskiej. Wykorzystując sytuację, w 1761 r. w Opolu osiedliły się dwie żydowskie rodziny kupieckie. W 1765 r. Markus Pinkus otworzył w Opolu manufakturę skóry do zelówek (zatrudniał 4 pracowników). W 1766 r. w mieście mieszkało 15 Żydów[1.1.7].

W latach 1766–1807 liczebność opolskich Żydów wzrosła z 15 do 31 osób, które trudniły się m.in. handlem hurtowym (towary korzenne, kolonialne i tytoń)[1.16]. Gmina opolska posiadała własną szkołę i dom modlitwy w wynajętych pomieszczeniach. Żydzi opolscy należeli do kahału w Białej Prudnickiej i tam grzebali swoich zmarłych[1.1.7].

W dniu 3 sierpnia 1781 r. Kamera wrocławska wydała decyzję regulującą sprawę żydowskiego osadnictwa w miastach Górnego Śląska. Do przyjmowania Żydów nie były zobowiązane miasta posiadające dawny cesarski przywilej o nietolerowaniu ich (de non tolerandis Judaeis). Do miast tych należały: Niemodlin, Głogówek, Głubczyce, Prudnik, Racibórz i Tarnowskie Góry. Natomiast w miastach nieposiadających tego przywileju określono liczbę mieszkańców żydowskich, których dopuszczono do handlu. Były to m.in. Byczyna i Opole. W pozostałych miastach zezwolono Żydom na swobodny handel, z wyłączeniem jednak niektórych towarów, np. towarów korzennych i żelaza. Dotyczyło to m.in. Gliwic. We wrześniu doprecyzowano przepisy zakazujące Żydom uprawiania jakiegokolwiek rzemiosła[1.17].

W 1807 r. w Opolu mieszkało 8 rodzin żydowskich liczących łącznie 31 osób, a w 1811 r. wśród 3 339 mieszkańców miasta było 43 Żydów (1,3% ogółu mieszkańców)[1.1.7].

Dzięki wejściu w życie edyktu emancypacyjnego w 1812 r. nastąpiło usamodzielnienie się opolskiej gminy żydowskiej. Nowo powstała gmina opolska liczył wówczas 48 członków[1.1.1]. Wkrótce po tym opolska gmina wszczęła starania o utworzenie własnego cmentarza, a w lipcu 1816 r. uzyskała stosowną zgodę. Cmentarz założono za miastem, na terenie Nowej Wsi Królewskiej, na gruncie zakupionym za 600 talarów. Pierwszą osobą pochowaną na tym cmentarzu był zmarły jesienią 1821 r. nauczyciel Gimpel Pozner. Towarzystwo Pogrzebowe „Chewra Kadisza” powstało w 1839 roku.

Jak podaje Władysław Dziewulski, 10 lutego 1814 r. pierwsi Żydzi w Opolu otrzymali obywatelstwo państwa pruskiego[1.18].

Początkowo opolskiej gminy nie stać było na zbudowanie synagogi – w latach 1812–1822 kongregacja dzierżawiła kolejno kilka sal modlitewnych na terenie miasta, a od 1827 r. – salę w dawnym klasztorze minorytów. Gmina nie mogła pozwolić sobie także na zatrudnienie rabina – nabożeństwa odprawiali najbieglejsi w sprawach religijnych członkowie gminy. W tym czasie zaczęto przyjmować Żydów do obywatelstwa miejskiego w Opolu, czyniąc ich pełnoprawnymi mieszkańcami.

W 1822 r. gmina żydowska w Opolu uzyskała zgodę władz na utworzenie jednoklasowej elementarnej szkoły żydowskiej, która istniała do połowy lat siedemdziesiątych XIX w. Równolegle z rozwojem opolskiej gminy żydowskiej rozwijał się żydowski handel i przedsiębiorczość. W 1824 r. Marcus Friedlaender (1800–1876) otworzył browar Zamkowy (w 1870 r. przeniesiony na Pasiekę). Friedlaender, dzięki prowadzonym interesom, bardzo się wzbogacił, a jego żona Julia otrzymała za działalność charytatywną Order Luizy I klasy (najwyższe dostępne dla kobiet odznaczenie w Prusach). W 1828 r. w powiecie opolskim żyło 713 Żydów (1,2% ogółu mieszkańców)[1.19]. W 1837 r. w Opolu żyło już 329 Żydów, stanowiąc 4,8% ogółu mieszkańców.

Rozrastająca się opolska gmina żydowska wybudowała w latach 1840–1841 synagogę przy ul. Szpitalnej. W jej poświęceniu pod koniec grudnia 1841 r. uczestniczył liberalny rabin Abraham Geiger z Wrocławia. Było to dowodem zwycięstwa w Opolu judaizmu reformowanego nad ortodoksją[1.1.1]. W 1847 r. gmina zatrudniła na stałe pierwszego rabina – pochodzącego z Białej Prudnickiej dr. Salomona Cohna[1.1.7].

Do 1852 r. liczba opolskich Żydów wzrosła do 533 osób. Po uchwaleniu w 1855 r. statutu gmina uzyskała pełną osobowość prawną. W myśl statutu na czele gminy stały dwa wybieralne ciała: zarząd i kolegium reprezentantów. Od 1853 r. nowym rabinem w Opolu był dr Adolf Wiener.

Następne lata były okresem wzrostu zamożności gminy żydowskiej w Opolu. W 1859 r. Jacob Engel otworzył wytwórnię cygar. W drugiej połowie XIX w. właściciel browaru Heymann Pringsheim uruchomił cementownię w Nowej Wsi Królewskiej (w 1872 r. została przejęta przez spółkę bankierów wrocławskich). W Opolu istniały także inne żydowskie przedsiębiorstwa: browary Noego Danzingera i Josepha Boronowa oraz cementownie Schottlaendera i Giesela. W handlu: bracia Guradze-Wolff prowadzili sklep z winami, Salomon Kassel – sklep z alkoholem i wytwórnię likierów, Samuel Gurassy – sklep z odzieżą, Adolf Wittner i Hermann Proskauer – sklepy kolonialne oraz Siegfried – handel drzewem. Natomiast pochodzący z Gliwic Fritz Friedlaender był właścicielem zakładów tekstylnych[1.20].

Ostateczne równouprawnienie ludności żydowskiej na terenie ówczesnego Związku Północnoniemieckiego wprowadziła ustawa z 3 lipca 1869 r. Obowiązywała ona również po zjednoczeniu Niemiec w 1871 r.[1.21]. W takich warunkach opolscy Żydzi szybko stali się kulturalną, polityczną i ekonomiczną elitą miasta – wyrazem tego był wybór w latach 1875–1888 bogatego właściciela browaru, Siegfrieda Friedlaendera, na przewodniczącego opolskiej rady miejskiej. Julius Pringsheim był radnym miejskim. 4 listopada 1899 r. otrzymał on od rady miejskiej tytuł Stadtaeltester der Stadt Oppeln (Starszy Miasta Opola)[1.22]. Najbardziej znanym żydowskim adwokatem w mieście był Adolph Jungmann (1859–1920). Z lekarzy można wymienić: Bernharda Friedlaendera, Freunda, Maxa Troplowitza, Ismara Schlesingera, Alfreda Heymanna (dentysta) i Ernsta Muhra (aptekarz). W 1873 r. wśród 48 najbogatszych mieszkańców Opola było aż 18 Żydów. Gmina w tym czasie oprócz rabina zatrudniała także kantora, nauczyciela, sługę synagogalnego, rzezaka rytualnego i dozorcę synagogi, a w późniejszych latach – także ogrodnika i pielęgniarkę[1.23].

Druga połowa XIX w. to – pomimo wzrostu liczebności – stopniowe zmniejszanie się żydowskiej populacji Opola w stosunku do łącznej liczebności mieszkańców. W 1864 r. Żydów było 664 i stanowili 6,3% ogółu mieszkańców, w 1885 r. – 764 (4,8% ogółu mieszkańców)[1.24], a do 1900 r. ich liczba wzrosła do 696, ale udział procentowy zmalał do 2,3%.

W 1872 r. powstał Związek Górnośląskich Gmin Synagogalnych (Oberschlesische Synagogen-Gemeinden), w skład którego weszła opolska gmina żydowska. 23 października 1888 r. w hotelu Schüers w Gliwicach odbył zjazd delegatów Związku Górnośląskich Gmin Synagogalnych. Po burzliwej dyskusji organizacja przekształciła się w Związek Gmin Synagogalnych Regencji Opolskiej (Synagogen-Gemeinde Verband des Regierungsbezirks Oppeln). Do jego głównych zadań należały: walka z antysemityzmem, nacisk na kształcenie śląskich Żydów oraz budowa sierocińców żydowskich[1.25].

1 lutego 1892 r. rabin Adolf Wiener jako jedyny opolski Żyd otrzymał tytuł honorowego obywatela miasta. Było to dowodem rosnącego znaczenia społeczności żydowskiej w Opolu, gdzie aktywnie działała organizacja syjonistyczna i loża B’nai B’rith.

W latach dziewięćdziesiątych XIX w. gmina podjęła decyzję o budowie nowej synagogi. Zakupiono plac przy Hafenstrasse (obecna ul. Piastowska) i w latach 1893–1897 zbudowano synagogę według projektu architekta Felixa Henry'ego. Budynek starej synagogi został sprzedany na licytacji. W nowej synagodze, poświęconej przez rabina Leo Baecka w czerwcu 1897 r., znajdowała się sala modlitewna na 600 miejsc, mała sala modlitewna, biblioteka gminy, archiwum, sala posiedzeń zarządu kongregacji oraz pomieszczenie na sprzęty liturgiczne. Jej lokalizacja blisko centrum miasta, w pobliżu historycznego zamku, potwierdzała ugruntowaną pozycję opolskich Żydów, którzy aktywnie uczestniczyli w życiu politycznym, kulturalnym i gospodarczym. W tym samym roku rabinat opolski objął rabin Leo Baeck (1873–1956), który w Opolu napisał swoją najsłynniejszą książkę Das Wesen des Judentums (niem. „Istota Judaizmu”)[1.26]. Rabin Baeck był zwolennikiem asymilacji niemieckich Żydów i otwarcie opowiadał się przeciwko emigracji.

Na początku XX w. opolska społeczność żydowska nadal stanowiła polityczną elitę miasta – w 1901 r. w dwóch najwyższych klasach majątkowych Opola było 47 Żydów (na 247 osób – 19%). W 1906 r. właściciel browaru Richard Friedlaender otworzył cementownię „Silesia”[1.27]. W 1908 r. koncern hutniczo-metalowy Oberschlesische Eisenindustrie A.G. für Bergbau und Hüttenbetrieb (huty „Julia” w Bobrku, huta „Hermina” w Łabędach, fabryka drutu „Heinrich Kern & Co”, huta „Baildon” w Katowicach i huta „Silesia” w Rybniku), należący do gliwickiego żydowskiego przedsiębiorcy Oscara Caro, przejął zakłady metalowe położone w wiosce Osowiec Śląski pod Opolem[1.28].

Po zakończeniu I wojny światowej i odrodzeniu państwa polskiego wielu Żydów wyrażało postawę proniemiecką. Część z nich zdecydowała się na emigrację do zachodniej Europy albo Stanów Zjednoczonych. Proces ten dotyczył także Opola.

20 marca 1921 r. przeprowadzono plebiscyt na Górnym Śląsku. Odbywał się on pod nadzorem Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej na Górnym Śląsku z siedzibą w Opolu. Podczas głosowania większość społeczności żydowskiej oddała głosy za pozostaniem Górnego Śląska w Niemczech. Mieszkańcy Opola oddali 20 816 (94,7%) głosów za pozostaniem miasta w Niemczech i 1098 głosów (5,0%) za Polską. W wyniku plebiscytu miasto pozostało w Niemczech.

Ostatnie trzydzieści lat istnienia opolskiej gminy żydowskiej to jej stopniowe słabnięcie i zanikanie. W 1922 r. w Opolu żyło ok. 1 tys. Żydów, jednak w następnych latach za sprawą emigracji na Zachód i do Palestyny ich liczebność nieustannie malała. W ten sposób w 1930 r. w Opolu pozostało 607 Żydów[1.1.1]. W drugiej połowie lat dwudziestych XX w. gmina miała problemy z obsadzeniem rabinatu i innych etatów gminnych, malał także budżet kongregacji. Gmina próbowała zaradzić kryzysowi, utworzyła m in. szkołę hebrajską, a w 1931 r. nadała czynne i bierne prawo wyborcze kobietom.
6 maja 1932 r. grupa żydowskich sportowców z Opola wzięła udział w wielkim zlocie grup młodzieży żydowskiej z Górnego Śląska (pochodzącej z Gliwic, Strzelec Opolskich, Bytomia, Opola, Koźla, Zabrza i Raciborza – ok. 250 osób), który zorganizowano w Taciszowie. Kulminacyjnym momentem zlotu było przemówienie gliwickiego rabina dr Ochsa, który omówił pogarszającą się sytuację młodzieży żydowskiej w Niemczech i przekonywał ją, aby nie rezygnowała ze swoich dążeń i starała się przezwyciężyć wszystkie trudności. Podczas zlotu kilkakrotnie oddano wzniesiono trzykrotny okrzyk „Niech żyje!” na cześć niemieckiej ojczyzny. Zlot zakończył się odśpiewaniem hymnu narodowego Deutschland, Deutschland über alles...[1.29].

Na początku 1933 r. gmina żydowska w Opolu kupiła od władz miasta działkę o powierzchni 11 tys. m kw., znajdującą się na terenie nowo otwartego cmentarza komunalnego w Opolu-Półwsi, z przeznaczeniem pod budowę nowego cmentarza żydowskiego. Pomimo sporządzenia planów nigdy nie doszło do ich realizacji. Grunt ten gmina odsprzedała władzom miejskim częściowo w 1936 r., a częściowo w 1939 roku[1.30].

Akcję bojkotu antyżydowskiego w Opolu przeprowadzono – podobnie jak w całych Niemczech – w sobotę 1 kwietnia 1933 r. Doszło wówczas do kilku przypadków splądrowania żydowskich sklepów[1.31]. W 1936 r. w Opolu żyło 453 Żydów[1.1.1].

W Opolu podczas „nocy kryształowej” naziści zmusili rabina Hansa Hirschberga do podłożenia ognia w synagodze przy Hafenstrasse (obecna ul. Piastowska). Straż pożarna pilnowała, aby ogień nie przeniósł się na sąsiednie budynki. Podczas tej tragicznej nocy zniszczono budynki żydowskich organizacji, 13 sklepów oraz domy żydowskie w Opolu. Aresztowano 13 Żydów[1.1.1]. Wielu Żydów znalazło wówczas schronienie w konsulacie Rzeczypospolitej[1.32]. Ruiny spalonej synagogi rozbierano do kwietnia 1939 r.
Pogrom ten nasilił emigrację Żydów, którzy wyjeżdżali do zachodniej Europy albo Stanów Zjednoczonych. W lutym 1939 r. miasto opuścił ostatni opolski rabin Hans Hirschberg. W 1939 r. w Opolu pozostawało jeszcze 280 Żydów.

Deportacje opolskich Żydów rozpoczęły się 13 listopada 1942 r.[1.33]. W dniu tym z rejencji opolskiej odszedł transport nr XVIII/1, skierowany do getta w Theresienstadt (Terezinie). Znajdowało się w nim 56 Żydów z Opola, Głubczyc i Bytomia. 11 grudnia 1942 r. z rejencji opolskiej odszedł kolejny transport, oznaczony nr XVIII/4, także do getta w Terezinie. W transporcie tym znalazło się 53 Żydów z Głogówka i Raciborza, oraz prawdopodobnie z Pyskowic i Opola. Z grupy tej 7 osób ocalało[1.34]. Piąty transport z rejencji opolskiej (nr XVIII/5) odszedł do Terezina 21 kwietnia 1943 r. Dokumenty kartoteki C.V. Oberschlesien wskazują, że w transporcie tym znalazło się 46 Żydów z Olesna, Opola, Raciborza i Głubczyc. Z grupy tej ocalało 11 osób. W szóstym transporcie z rejencji opolskiej (nr XVIII/6) do Terezina 30 czerwca 1943 r. wywieziono ostatnich Żydów z Opola, oraz 5 Żydów z Raciborza. W grupie tej znajdował się między innymi ostatni przedstawiciel prawnej społeczności żydowskiej w Opolu – Harry Wolff, który zginął 19 października 1944 r. w komorze gazowej w hitlerowskim obozie koncentracyjnym Auschwit-Birkenau[1.35]. W dziewiątym transporcie z Rejencji Opolskiej (nr XVIII/9) do Terezina 20 stycznia 1944 r. wywieziono 9 Żydówek, w tym kilka kobiet pochodzących z Opola. Powojenne zeznania Irmy Appel z Opola wskazują, że z grupy tej ocalały 3 opolskie Żydówki[1.36]. Większość Żydów z czeskiego Terezina została wywieziona do hitlerowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie zginęli w komorach gazowych[1.1.1].

Po II wojnie światowej większa grupa Żydów osiedliła się w Opolu. Pomimo to, obecność ta okazała się nietrwała, a społeczność żydowska w mieście nie zdołała się odrodzić[1.37].

Bibliografia:

  • Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008.
  • Dziewulski W., Hawranka F., Opole. Monografia miasta, Opole 1975.
  • Idzikowski F., Opole. Dzieje miasta do 1863 roku, Opole 2002.
  • Kwak J., Żydzi w miastach górnośląskich w XVII–XVIII w., „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1989, nr 1.
  • Oppeln, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust, red. E. Wiesel, G. Wigoder, S. Spector, New York 2001, s. 939.
  • Steinert A., Geschichte der Juden in Oppeln, Oppeln 1922.
  • Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. V.

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Oppeln, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust, red. E. Wiesel, G. Wigoder, S. Spector, New York 2001, s. 939.
  • [1.2] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 132.
  • [1.1.2] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 132.
  • [1.3] Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. V, s. 30.
  • [1.4] Dziewulski W., Hawranka F., Opole. Monografia miasta, Opole 1975, s. 95.
  • [1.5] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, ss. 132–133.
  • [1.6] Leszczyński J., Opole w świetle urbarzy z XVI wieku,  „Kwartalnik Opolski” 1955, r. 1, nr 4.
  • [1.7] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 133.
  • [1.8] Steinert A., Geschichte der Juden in Oppeln, Oppeln 1922, s. 21. Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. V, s. 29.
  • [1.1.7] [a] [b] [c] [d] [e] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 133.
  • [1.9] Kwak J., Żydzi w miastach górnośląskich w XVII–XVIII w., „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1989, nr 1, s. 46. Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. V, s. 32.
  • [1.10] Dziewulski W., Hawranka F., Opole. Monografia miasta, Opole 1975. s. 127.
  • [1.11] Idzikowski F., Opole. Dzieje miasta do 1863 roku, Opole 2002, s. 95. Olejnik B., Monografia Gminy Żydowskiej w Strzelcach Opolskich (1750–1945), praca magisterska na Uniwersytecie Opolskim, Wydział Historyczno-Pedagogiczny, Opole 2005, s. 9.
  • [1.12] Idzikowski F., Opole. Dzieje miasta do 1863 roku, Opole 2002, s. 95. Olejnik B., Monografia Gminy Żydowskiej w Strzelcach Opolskich (1750–1945), praca magisterska na Uniwersytecie Opolskim, Wydział Historyczno-Pedagogiczny, Opole 2005, s. 9.
  • [1.13] Schipper I., Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937. Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. V, s. 34.
  • [1.14] Żydzi raciborscy, www.naszraciborz.pl [online] 09.06.2008, http://www.naszraciborz.pl/historia/drukuj/0/83.html [dostęp: 20.08.2014].
  • [1.15] Dziewulski W., Hawranka F., Opole. Monografia miasta, Opole 1975, s. 219.
  • [1.16] Golachowski S., Opole w roku 1787. Miasto i ludność, „Przegląd Zachodni” 1952, r. 8, nr 1/2.
  • [1.17] Nadolski P., Historia osadnictwa Żydów w Gliwicach – sytuacja prawna Żydów na Śląsku do I wojny światowej, [w:] Żydzi gliwiccy, Gliwice 2006, s. 51.
  • [1.1.1] [a] [b] [c] [d] [e] [f] Oppeln, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust, red. E. Wiesel, G. Wigoder, S. Spector, New York 2001, s. 939.
  • [1.18] Dziewulski W., Żydzi przyjęci do prawa miejskiego w Opolu w latach 1814–1851, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, nr 2 (118), s. 3. Olejnik B., Monografia Gminy Żydowskiej w Strzelcach Opolskich (1750–1945), praca magisterska na Uniwersytecie Opolskim, Wydział Historyczno-Pedagogiczny, Opole 2005, s. 8.
  • [1.19] Janczak J., Rozmieszczenie wyznań na Śląsku w pierwszej połowie XIX wieku, [w:] Przeszłość demograficzna Polski. Materiały i studia, Warszawa 1967, t. 1, s. 20–21.
  • [1.20] Małusecki B., Rodziny gliwickich przemysłowców pochodzenia żydowskiego – ich udział w życiu i rozwoju miasta [w:] Żydzi gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, ss. 69–71.
  • [1.21] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 7.
  • [1.22] Borkowski M., Spacerkiem po dawnym Opolu, „Gazeta w Opolu” 1999, nr 84.
  • [1.23] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 134.
  • [1.24] Dziewulski W., Hawranka F., Opole. Monografia miasta, Opole 1975, s. 268.
  • [1.25] Żydzi gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, s. 307.
  • [1.26] Borkowski M., Spacerkiem po dawnym Opolu, „Gazeta w Opolu” 1999, nr 84.
  • [1.27] Borkowski M., Spacerkiem po dawnym Opolu, „Gazeta w Opolu” 2000, nr 36.
  • [1.28] Małusecki B., Rodziny gliwickich przemysłowców pochodzenia żydowskiego – ich udział w życiu i rozwoju miasta, [w:] Żydzi gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, s. 64.
  • [1.29] Schmidt J., Udział członków gminy żydowskiej w życiu kulturalnym Gliwic, [w:] Żydzi gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, ss. 101–102.
  • [1.30] Borkowski M., Spacerkiem po dawnym Opolu, „Gazeta w Opolu” 2001, nr 27.
  • [1.31] Borkowski M., Spacerkiem po dawnym Opolu, „Gazeta w Opolu” 2000, nr 146.
  • [1.32] Borkowski M., Spacerkiem po dawnym Opolu, „Gazeta w Opolu” 1998, nr 262.
  • [1.33] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, Gmina Żydowska Gliwice, zesp. Zeznania świadków (Relacje), sygn. 3466, zeznanie Irmy Appel z Opola.
  • [1.34] Archiwum Państwowe w Opolu, zespół: Gestapo Oppeln, szuflada nr 12, kk. 522, 548 lub 550.
  • [1.35] Czech D., Kalendarium wydarzeń w KL Auschwitz, Oświęcim 1992, s. 788; Adler H. G., Theresienstadt 1941–1945. Das Antlitz einer Zwangsgemeinschaft, Tübingen 1955, s. 694.
  • [1.36] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Zeznanie Irmy Appel z d. Cohn, ur. 15.08.1881 r. w Mikołowie, zam. w Opolu ul. Kołłtaja 6/5. Relacja spisana przez Natana Szternfinkiela dnia 19 V 1947 r. w Katowicach.
  • [1.37] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 8.