Pierwsi Żydzi osiedlili się w Ostrowcu na początku XVII wieku, kiedy miasto dopiero się tworzyło. Dotychczas badacze przedmiotu wskazywali, że najstarsza wiadomość o pobycie tu Żydów odnosi się do 1631 r. Równocześnie z nieznanych powodów wskazywano, że najstarszy inwentarz Ostrowca z 1618 r. nie wymienia jeszcze ludności żydowskiej w tej miejscowości. Niemniej jednak należy stwierdzić, że w inwentarzu tym na ul. Soleckiej odnotowano „Żydo ma dom i rolą”[1.1]. Stąd można wnioskować, że przynajmniej jeden Żyd już wówczas mieszkał w Ostrowcu. Zatem pierwsza znana wzmianka o osadnictwie żydowskim w tym mieście pochodzi z 1618 roku.

W 1631 r. odnotowany został Żyd ostrowiecki, którego oskarżano o namówienie dwóch mieszkańców Ostrowca do kradzieży z tutejszego kościoła parafialnego 12 opłatków i dwóch srebrnych talerzy. W związku z kradzieżą aresztowano jednego ze złodziei oraz kobietę, u której w domu znaleziono chustę spod monstrancji. Sąd skazał oboje na spalenie, a Żyda uniewinnił. Mieszczanie uważali, że mężczyznę puszczono wolno, ponieważ Żydzi przekupili sędziów i ówczesną właścicielkę miasta Teofilę Ostrogską[1.2].

W 1657 r. Żydzi ostrowscy mieli pochować na kirkucie ostrowieckim ciało ubrane w chłopski strój. W związku z tym wydarzeniem w późniejszych latach oskarżano starozakonnych z Ostrowca o stosowanie czarów[1.3].

Z 1682 r. pochodzi pierwsza wzmianka o drewnianej synagodze, obok której stał dom modlitwy[1.4]. W związku z powyższym należy także zauważyć, że posiadanie przez Żydów w Ostrowcu własnego cmentarza i synagogi w drugiej połowie XVII w. wskazuje na wyodrębnienie się wówczas osobnego kahału ostrowieckiego. Wcześniej, w pierwszej połowie siedemnastego stulecia, Żydzi ostrowieccy należeli do kahału opatowskiego[1.5].

W 1765 r. kahał ostrowiecki liczył już 904 członków, w tym 717 mieszkało w samym Ostrowcu. Pod względem zaludnienia zajmował on wówczas trzecie miejsce (po Opatowie i Ożarowie) w powiecie sandomierskim i piętnaste – w województwie sandomierskim[1.6]. W 1787 r. w skład tej gminy wchodziły trzy miasta: Ostrowiec, Kunów i Waśniów oraz 59 wsi z powiatu sandomierskiego: Boksyce, Boleszyn, Bostów, Broniszowice, Bukówka, Chmielów, Chybice, Czajęcice, Częstocice, Dąbrowa, Denkówek, Dobruchna, Garbacz, Godów, Grabłów, Gromadzice, Jadowniki, Janik, Jeleniów, Kosowice, Kowalkowice, Krynki, Łapiguz, Łomno, Małachów, Michałów, Miłków, Mirkowice, Mirocice, Mirogonowice, Modrzewie, Momina, Mychów, Nagorzyce, Nietulisko, Nosów, Ostrówek, Pawłów, Pękosławice, Pokrzywianka, Pokrzywnica, Prawęcin, Rzepin, Serwis, Skoszyn, Sosnówka, Stryczowice, Styków, Szeligi, Szewna, Szwarszowice, Wałsnów, Wawrzeńczyce, Wieloborowice, Włochy, Wodziradz, Zajączkowice, Zdoły (Doły Biskupie?), Zwola[1.7]. Ostrowiec stał się jedną z ważniejszych gmin żydowskich na Kielecczyźnie. Miał swojego reprezentanta w Sejmie Czterech Ziem[1.8].

W 1689 r. wizytator biskupi nakazał rozebrać krzyż, który wcześniej został postawiony w Ostrowcu pomiędzy domami katolickimi i żydowskimi. W 1713 r. wybuchł w mieście pożar, który strawił niemal całą dzielnicę żydowską.

Odnotowywano w tym okresie przypadki przechodzenia Żydów ostrowieckich na wyznanie rzymskokatolickie. W 1727 r. ochrzczono w Kunowie Żyda z Ostrowca. Także w 1772 r. w Ćmielowie miał miejsce chrzest jedenastoletniej Żydówki Janasówny z Jastkowa, która urodziła się w Ostrowcu.

W końcu XVIII w. i na początku XIX w. na terenie kahału opatowskiego rozwijał się chasydyzm.

Należy także zauważyć, że nieraz stosunki pomiędzy władzami miejskimi a ludnością żydowską w Ostrowcu bywały napięte. Np. w 1813 r. burmistrz miasta Jan Dowbór został oskarżony o nadużywanie władzy i bicie tutejszych Żydów, za co został zawieszony w pełnieniu swojego urzędu, a następnie skazany na areszt i karę pieniężną[1.9].

Ogólnie rzecz biorąc, XIX wiek był dla społeczności Żydów ostrowieckich czasem prosperity – miasto ulegało wówczas silnemu uprzemysłowieniu. Żydzi zakładali fabryki cementu, mydła, napojów bezalkoholowych. Angażowali się także w branżę budowlaną (budowa baraków dla garnizonów rosyjskich). Inni otwierali karczmy i restauracje[1.1.8].

W 1863 r. część Żydów Ostrowca brało udział w powstaniu styczniowym. Natomiast 21 i 22 lipca 1905 r. w mieście wybuchły wystąpienia antyżydowskie. Mimo tego zdarzenia 10 listopada tego samego roku Polacy i Żydzi wspólnie uczestniczyli w demonstracji antyrosyjskiej[1.10].

Od przełomu XIX i XX w. w mieście rozwijało się żydowskie życie polityczne. Od 1904 r. notuje się aktywność syjonistów, w 1906 r. powstały oddziały partii Bund i Poalej Syjon, kilka lat później Mizrachi. W czasie pierwszej wojny światowej życie społeczne nadal kwitło, lecz pogroszyła się sytuacja ekonomiczna Żydów[1.1.8].

W okresie międzywojennym Żydzi w Ostrowcu zrzeszali się w różnego rodzaju organizacjach oraz wydawali prasę. Udzielali się w życiu społecznym i politycznym miasta – w wyborach 1928 r. dostali ok. jedną trzecią miejsc w radzie miejskiej i większość miejsc w radzie gminy[1.11]. W 1925 r. kahał ostrowiecki posiadał 9013 wiernych. Na terenie całej gminy znajdowało się 5 synagog – 4 w Ostrowcu i 1 w Waśniowie oraz 43 inne domy modlitwy – 42 w Ostrowcu i 1 w Denkowie. Według wykazu z 1939 r. wartość majątku ruchomego kahału wynosiła 26 163 zł, a nieruchomego 182 564 zł. Natomiast dochody i wydatki gminy wynosiły odpowiednio 101 508 zł i 101 389 zł[1.12].

Niemcy wkroczyli do miasta 7 września 1939 roku. W mieście było wówczas 10 tys. Żydów.  W tym samym miesiącu utworzono Judenrat, a Żydzi zostali zmuszeni do pracy przymusowej w fabrykach niemieckich, musieli płacić „kontrybucje”, pozbawiano ich majątku[1.1.11]. Wiosną 1941 r. założone zostało w Ostrowcu Świętokrzyskim getto. W 1942 r., na skutek przesiedleń z innych miejscowości, w tym m.in. 1000 Żydów z Wiednia (co miało miejsce w 1941 r.), liczba Żydów wzrosła tutaj do ok. 15–16 tysięcy. 11–12 października 1942 r. ok. 11 tys. Żydów deportowano stąd do Treblinki, a 16 stycznia 1943 r. ok. 1150 osób do obozów pracy w Sandomierzu i Bliżynie. Następnie został założony obóz zakładowy przy hucie w Ostrowcu, w której pracowali pozostali jeszcze Żydzi i kolejni przywożeni do miasta, w tym m.in. ze Związku Radzieckiego i Austrii. W sierpniu 1944 r. obóz zlikwidowano i pozostałych w nim jeszcze Żydów wysłano do Auchwitz-Birkenau.

Należy również odnotować, że Żydzi ostrowieccy brali udział w powstaniu w getcie warszawskim w 1943 r. oraz należeli do oddziałów partyzanckich działających w czasie wojny. Część Polaków z Ostrowca udzielało schronienia Żydom, w tym m.in. siostry franciszkanki Rodziny Maryi[1.13].

Już po wycofaniu się wojsk niemieckich i wyzwoleniu Ostrowca Świętokrzyskiego 19 marca 1945 r. zostały zabite w tym mieście 4 osoby pochodzenia żydowskiego, a 4 inne zostały ranne. Według innych badaczy przedmiotu zdarzenie powyższe miało miejsce 12 marca 1945 r., a zostało zabitych 5 Żydów. Akcja ta miała być przeprowadzona przez kilkuosobową podziemną organizację poakowską. Już w kwietniu tego samego roku w związku z tą sprawą ujęto dwóch byłych członków Armii Krajowej. W 1946 r. Wojskowy Sąd Rejonowy w Kielcach skazał obu na karę śmierci[1.14].

W maju 1945 r., pozostało w Ostrowcu 193 Żydów. Część z nich wkrótce wyjechała za granicę, ale część została aż do 1968 roku[1.15].

Nota bibliograficzna

  • 400 lat Ostrowca Świętokrzyskiego, 15971997, Ostrowiec Świętokrzyski 1994.
  • Brociek W. R., Penkalla A., Renz R., Żydzi ostrowieccy. Zarys dziejów, Ostrowiec Świętokrzyski 1996.
  • Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVIXVIII wieku. Studium osadniczo-demograficzne, Kielce 1990.
  • Ostrowiec, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume II, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 953.
  • Ostrowiec. A Monument on the Ruins of an Annihilated Jewish Community, red. G. Silberberg, M. S. Geshuri, Tel Aviv [1971].
  • Ostrowiec Świętokrzyski. Monografia historyczna miasta, red. W. Kotasiak i in., Ostrowiec Świętokrzyski 1997.
  • Penkalla A., Ostrowiec Świętokrzyski, [w:] Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, red. J. Tomaszewski, i A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 375.
  • Penkalla A., Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992.

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Archiwum Państwowe w Krakowie, Archiwum Gumniskie Sanguszków, Hrabstwo Tarnowskie, sygn. 157, s. 21; Kubicki R., Inwentarz Opatowa i Ostrowca w 1618 roku, „Między Wisłą a Pilicą” 2005, t. 6, s. 178.
  • [1.2] Kowalski W., Dzieje kościelne Ostrowca Świętokrzyskiego do końca XVII wieku, [w:] 400 lat Ostrowca Świętokrzyskiego, 15971997, Ostrowiec Świętokrzyski 1994, s. 38.
  • [1.3] Żuchowski S., Proces kryminalny o niewinne dziecię Jerzego Krasnowskiego; już to trzecie roku 1710 dnia 18 sierpnia w Sendomierzu okrutnie od Żydów zamordowane, [Sandomierz] 1713, s. 38.
  • [1.4] Brociek W. R., Penkalla A., Okres przedrozbiorowy, [w:] Brociek W. R., Penkalla A., Renz R., Żydzi ostrowieccy. Zarys dziejów, Ostrowiec Świętokrzyski 1996, ss. 10–11.
  • [1.5] Bursztyn J., Żydzi opatowscy na przełomie XVII i XVIII w., [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, red. F. Kiryk, Sandomierz 1985, s. 140; Kubicki R., Żydzi opatowscy od XVI do początku XIX wieku, [w:] Z przeszłości Żydów polskich. Polityka – gospodarka – kultura społeczeństwo, red. J. Wijaczka, G. Miernik, Kraków 2005, s. 73.
  • [1.6] Liczba głów żydowskich w Koronie z taryf roku 1765, red. J. Kleczyński, F. Kluczycki, Kraków 1898, ss. 8–9; Stampfer S., The 1764 Census of Polish Jewry, „Bar-Ilan – Annual of Bar-Ilan University. Studies in Judaica and the Humanites” 1989, t. 24–25, ss. 82–84; Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI-XVIII wieku. Studium osadniczo-demograficzne, Kielce 1990, ss. 208–209.
  • [1.7] Pracownia Słownika Historyczno-Geograficznego Ziem Polskich w Średniowieczu Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, kartoteka materiałów do słownika historyczno-geograficznego województwa sandomierskiego w dobie Sejmu Czteroletniego, Ostrowiec; por. Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVIXVIII wieku. Studium osadniczo-demograficzne, Kielce 1990, s. 184.
  • [1.8] Ostrowiec, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume II, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 952.
  • [1.9] Brociek W. R., Penkalla A., Czasy rozbiorów, [w:] Brociek W. R., Penkalla A., Renz R., Żydzi ostrowieccy. Zarys dziejów, Ostrowiec Świętokrzyski 1996, s. 23.
  • [1.1.8] [a] [b] Ostrowiec, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume II, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 952.
  • [1.10] Penkalla A., Ostrowiec Świętokrzyski, [w:] Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, red. J. Tomaszewski, i A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 375.
  • [1.11] Ostrowiec, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume II, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 953.
  • [1.12] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1763, k. 166; Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1765; na temat Żydów ostrowieckich w okresie międzywojennym zob. też: Renz R., Żydzi w Ostrowcu w Polsce odrodzonej, [w:] Żydzi ostrowieccy. Zarys dziejów, Ostrowiec Świętokrzyski 1996, ss. 53–98.
  • [1.1.11] Ostrowiec, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume II, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 953.
  • [1.13] Milstein L., The Annihilation of a Jewish Community, [w:] Ostrowiec. A Monument on the Ruins of an Annihilated Jewish Community, red. G. Silberberg, M. S. Geshuri, Tel Aviv [1971], ss. 47–97; Penkalla A., Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992, ss. 67–68; Renz R., Żydzi w okresie okupacji i w pierwszych latach po wyzwoleniu, [w:] Żydzi ostrowieccy. Zarys dziejów, Ostrowiec Świętokrzyski 1996, ss. 99–125; Brociek W. R., Okres II wojny światowej, [w:] Ostrowiec Świętokrzyski. Monografia historyczna miasta, red. W. Kotasiak i in., Ostrowiec Świętokrzyski 1997, ss. 213–215; Kurek E., Dzieci żydowskie w klasztorach. Udział żeńskich zgromadzeń zakonnych w akcji ratowania dzieci żydowskich w Polsce w latach 19391945, Lublin 2012, ss. 243–244, 252; Wijaczka J., Miernik G., Żydowscy robotnicy przymusowi w zakładach zbrojeniowych HASAG w Generalnym Gubernatorstwie w czasie II wojny światowej, [w:] Z przeszłości Żydów polskich, Kraków 2005, s. 188.
  • [1.14] Chodakiewicz M.J., Żydzi i Polacy 19181955: współistnienie, zagłada, komunizm, Warszawa 2000, s. 481; Śmietanka-Kruszelnicki R., Podziemie antykomunistyczne wobec Żydów po 1945 roku – wstęp do problematyki (na przykładzie województwa kieleckiego), [w:] Z przeszłości Żydów polskich, red. J. Wijaczka, G. Miernik, Kraków 2005, ss. 253–254.
  • [1.15] Eisler J., Rok 1968: Żydzi, antysemityzm, emigracja, [w:] Z przeszłości Żydów polskich, red. J. Wijaczka, G. Miernik, Kraków 2005, s. 356.