Od XVI w. do drugiej wojny światowej następował w Opatowie ciągły wzrost zaludnienia żydowskiego (zob. tabela 1). W 1538 r. odnotowano tutaj 4 rodziny żydowskie. W drugiej połowie XVI w. było to już największe skupisko Żydów na Sandomierszczyźnie z tendencją ciągle rosnącą. W 1578 r. pogłówne opłaciło 80 Żydów opatowskich. W XVII wieku Żydzi stanowili prawdopodobnie około 30 % mieszkańców Opatowa (nie licząc przedmieść). W drugiej połowie XVIII w. ludność żydowska w Opatowie osiągnęła około, lub przynajmniej 50 % mieszkańców miasta. Najbardziej wiarygodne dane liczbowe o ówczesnym zaludnieniu żydowskim podaje spis z 1765 r., który odnotowuje w Opatowie 1675 starozakonnych i stawia ten ośrodek na drugim miejscu – po Pińczowie – pod względem liczebności osadnictwa żydowskiego w województwie sandomierskim. W 1774/1775 r. odnotowano w tym mieście 508 rodzin żydowskich składających się w sumie z 1444 osób[1.1].

W XIX i na początku XX w. liczba ludności żydowskiej w Opatowie dalej rosła. W 1827 r. w Opatowie odnotowano 1377 Żydów i 1340 katolików, a w 1863 r. - 2765 Żydów i tylko 1255 katolików[1.2]. Natomiast według spisu z 1921 r. całe miasto liczyło 8827 osób, w tym 5432 Żydów (61,5 % całej ludności).
 

Domy i dymy w Opatowie
Rok Część żydowska Całe miasto
Liczba % liczba
1618 a 61 17 369
1721 a 104 45 233
1788 a 131 55 240
1790 b 176 43 413
1806 a 152 42 363

a – domy; b – dymy. Źródła: Archiwum Państwowe w Krakowie, Archiwum Gumniskie Sanguszków, Hrabstwo Tarnowskie, sygn. 157, s. 11-18; Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Gospodarcze Wilanowskie, Administracja Dóbr Opatowskich, sygn. I/66; ibidem, sygn. I/69, s. 2-20; ibidem, sygn. II/102, s. 1-16; Z. Guldon, L. Stępkowski, Udział Opatowa w wymianie towarowej w II połowie XVIII wieku, [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, pod red. F. Kiryka, Sandomierz 1985, s. 112.

W jednym domu opatowskim mieszkało nieraz nawet ponad 5 rodzin żydowskich. Sytuacja taka spowodowana była m.in. faktem, że Żydzi opatowscy mieli obowiązek mieszkać tylko w części żydowskiej miasta, które terytorialnie było mniejsze od części katolickiej, a trzeba pamiętać, że od drugiej połowy XVIII w. było ich zapewne więcej od katolików. Np. w 1727 r. część żydowska zajmowała o ok. 1/3 powierzchni miasta właściwego mniej od części katolickiej.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Gospodarcze Wilanowskie, Administracja Dóbr Opatowskich, sygn. I/58, s. 20-31; Z. Guldon, K. Krzystanek, Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI-XVIII wieku. Studium osadniczo-demograficzne, Kielce 1990, s. 41-43, 164; G. D. Hundert, The Jews in a Polish Private Town. The Case of Opatów in the Eighteenth Century, Baltimore-London 1992, s. 2-10; R. Kubicki, Żydzi opatowscy od XVI do początku XIX wieku, [w:] Z przeszłości Żydów polskich. Polityka – gospodarka – kultura - społeczeństwo, pod red. J. Wijaczki i G. Miernika, Kraków 2005, s. 68-70.
  • [1.2] S. Marcinkowski, Miasta Kielecczyzny. Przemiany społeczno-gospodarcze 1815-1869, Warszawa 1980, tabela 42.