Nazwisko poety Malkiela Lusternika przewijało się w wielu dokumentach i wspomnieniach związanych z gettem w Opatowie. Wchodził mi w drogę i domagał się przypomnienia. Zaczęłam szukać o nim informacji.

W opracowaniach dotyczących literatury hebrajskiej znalazłam biogramy jego życia różniące się ważnymi szczegółami. Nawet data urodzin podawana jest różnie: raz 1911, innym razem – 1912. Wiadomo, że Malkiel (Małkiel, Maksymilian, Max) Lusternik urodził się z Łodzi w zamożnej zasymilowanej rodzinie łódzkich przemysłowców, Miriam i Aarona Lusterników. Hebrajskie wychowanie odebrał w Łodzi w prywatnych szkołach prowadzonych przez poetę Icchaka Kacenelsona. Potem studiował literaturę antyczną na Uniwersytecie Warszawskim.

Malkiel został  członkiem Gordonii, dla której napisał nawet hymn i teksty publicystyczne w trzech językach: po hebrajsku, w jidysz i po polsku. W okresie międzywojennym mieszkał w Łodzi i w Warszawie. W latach 1932–1934 wydawał czasopismo „Reszit” (hebr. Początek), a w latach 1937–1938 „Tchumim” (hebr. Granice). W 1935 roku wydał  w Warszawie swój pierwszy tom wierszy pt. Sufat awiw (hebr. Wiosenne burze). Jako trójjęzyczny poeta zajmował się również tłumaczeniami wierszy z hebrajskiego na jidysz i odwrotnie, a także testów publicystycznych z hebrajskiego na polski.

Wojna przerwała dobrze zapowiadające się twórcze życie Lusternika. O jego wojennych losach nie wiadomo wiele. Jedne opracowania podają, że w czasie wojny przebywał w getcie w Warszawie i latem 1942 r. został zastrzelony przy bramie getta podczas próby ucieczki; w innych, że z getta warszawskiego został przeniesiony do obozu pracy w Starachowicach, a następnie z Hotelu Polskiego trafił do Auschwitz, gdzie w 1943 r. zginął. Dzięki świadectwom Samuela Willenberga i Icchaka Cukiermana wiadomo, że Lusternik przebywał w getcie opatowskim.

W relacji Willenberga, złożonej w archiwum ŻIH po wojnie, czytamy o spotkaniu mającym miejsce w 1940 r.: „Wiosną 1940 roku (…) została stworzona organizacja Social Zilbsthilfe[1.1], gdzie prezesem w Opatowie był Lusternik, poeta hebrajski. Zadaniem naszym było stworzenie nowych kuchen ludowych pomocy doraźnej”.

Rok później Lusternik był nadal w getcie w Opatowie. Obszerny ślad zostawił o tym we wspomnieniach Icchak Cukierman: „Było to w listopadzie 1941 roku. (...) Lało jak z cebra. Tak dojechałem do Ostrowca. (…) Nazajutrz spotkałem Gerszona Dichtera, nauczyciela hebrajskiego w miejscowej szkole Tarbutu. (…) Zaprosił do siebie kilku przyjaciół. Jednym  z nich był młody poeta hebrajski, Malkiel Lusternik, który stał na czele rejonowej ŻSS i mieszkał w Opatowie”.

Cukierman miał plan założenia kibucu szkoleniowego w Opatowie, dlatego następnego dnia poszedł pieszo z Ostrowca do Opatowa (17 km). Tak komentował dalej spotkanie: „Moja rozmowa z Malkielem Lusternikiem na ten temat nie udała się. Mieliśmy tam sporą grupę towarzyszy, wśród nich był też Kalman Czernikowski, i myślałem, że przy pomocy Lusternika uda się nam założyć tam kibuc. Ale Lusternik miał poważne zastrzeżenia i powiedział wyraźnie, że nie będzie mógł udzielić pomocy. W przeszłości był zbliżony do Gordonii i był członkiem Hitachdut. Przy jakiejś okazji opowiedziałem o tej sprawie Icchakowi Kacenelsonowi, który był z nim zaprzyjaźniony. I Icchak napisał do niego bardzo ostry list (…)”. Lusternikowi Cukierman zawdzięczał możliwość podróżowania koleją mimo obowiązujących Żydów zakazów: poeta wystawił dla niego dokumenty wysłannika Żydowskiej Samopomocy Społecznej w Opatowie i okolicach, uprawniające do przemieszczania się.

Dlaczego Lusternik znalazł się akurat w opatowskim getcie? Czy miał tu rodzinę, znajomych? Historię tę wyjaśniają dokładniej relacja dr Henryka Hercberga, przyjaciela Lusternika z lat szkolnych, oraz dokumenty Żydowskiej Samopomocy Społecznej. Malkiel przybył do Opatowa jesienią 1940 r. dzięki dr Henrykowi Hercbergowi, który sprowadził do miasta najpierw całą swoją rodzinę, a potem przyjaciela z lat szkolnych. Jako lekarz przysłany z Kielc na prośbę opatowskiego Judenratu, miał tu pewną pozycję i był przekonany, że w małym mieście łatwiej będzie im razem żyć i przeżyć.

Malkiel na pewno był w Opatowie w listopadzie 1940 roku. W liście skierowanym do tworzącej się w ramach RGO Żydowskiej Samopomocy Społecznej Leon Sachnowicz wymienia go jako trzeciego kandydata do komitetu powiatowego tej organizacji: „Lusternik Małkiej vel Maksymilian, z zawodu poeta, zamieszkały przy ulicy Dziekańskiej”. Dzięki temu dokumentowi znamy pierwsze miejsce zamieszkania Malkiela Lusternika – ul. Dziekańska 5 (dziś ul. Kąpielowa 5) i wiemy, że posługiwał się dwoma imionami. W grudniu 1940 r. kandydatura Lusternika została zatwierdzona, a już w lutym 1941 r. poeta pisze sprawozdanie z pierwszego posiedzenia Żydowskiego Komitetu Opiekuńczego i odręcznie je podpisuje – przewodniczący ŻKO.

Od tej pory zaczyna się dla poety trudna praca. Pisze, dzwoni, prosi, negocjuje, błaga o pomoc: o pieniądze, odzież, artykuły spożywcze, lekarstwa. Organizuje kursy rzemieślnicze dla młodzieży żydowskiej, która nie mogła iść do szkół; szczególnie zabiegał też o kurs rolniczy. W Ostrowcu znalazł chętnego do wydzierżawienia 19 mórg ziemi na ten cel, jednak jego inicjatywa nie zyskała akceptacji władz niemieckich. Można zrozumieć, dlaczego w listopadzie tego roku na spotkaniu z Cukiermanem nie wsparł jego pomysłu utworzenia kibucu w Opatowie.

Instytucja, której przewodniczył Lusternik, działała prężnie mimo trudnych warunków w jakiej przyszło jej funkcjonować. Świadczy o tym m.in. notatka ze sprawozdania, które w czerwcu 1941 r. Lusternik zdał w Krakowie; wynika z niej, że w obrębie powiatu opatowskiego ŻKO założył kilkanaście kuchen, w których wydawano blisko 11 000 obiadów dziennie. W obliczu powszechnego głodu, chorób i trudnych warunków mieszkaniowych, potrzeb było wiele. Największym problemem w opatowskim getcie stało się ulokowanie i pomoc dla 1000 wysiedlonych z Wiednia Żydów. Lusternik zabiegał o zdobycie funduszy mających wesprzeć wysiedleńców. Otrzymana pomoc finansowa była niewystarczająca, z trudem udało się rozlokować wiedeńczyków po wioskach i okolicznych miejscowościach. Wielu z nich zmarło w Opatowie. Żydowska Samopomoc Społeczna w mieście działała oficjalnie do lipca 1942 r.; przypuszczalnie do końca Lusternik był jej aktywnym członkiem. Czy pisał w tym czasie wiersze – nie wiadomo.

***

Jak toczyło się życie osobiste Malkiela Lusternika? W grudniu 1940 r. do Opatowa z Warszawy przyjechała jego siostra Anna Margules (ur. w Łodzi w 1907 r.) z mężem Herszem Lejbem (ur. w Łodzi w 1905 r.) i synem Tomaszem (ur. w 1934 r.); zamieszkali w domu przy ul. Staro Wałowej 16. W tym samym domu mieszkała już wcześniej  z rodziną opatowianka Ruchla Lewenzon (ur. ok. 1910 r.). Zapewne to w domu przy Staro Wałowej narodziła się znajomość Ruchli i Malkiela Lusternika. Para pobrała się w 1941 roku. Dnia 4 czerwca 1942 r. urodziła się ich córka, Elija Helena Lusternik; zmarła niedługo później, 20 września 1942 roku. Została pochowana na opatowskim cmentarzu.

Kim była matka Eliji Heleny, żona Lusternika? Niewykluczone, że Ruchla wywodziła się z lokalnej rodziny kupieckiej i była córką Jeremiasza Lewenzona; wskazuje na to zbieżność przedwojennych adresów zamieszkania (ul. Szeroka 31). O rodzinie Lewenzonów znalazłam wzmiankę w rymowanym wspomnieniu mieszkanki przedwojennego Opatowa:„Lewenzon materiały najdroższe miał w sklepie. / On bogatych dziedziców obsłużył najlepiej. / Z wełny od Lewenzona księżom suknie szyli, / Które przez lata jak nowe nosili”.

Dzięki relacji dr Henryka Hercberga możemy poznać ostatni dzień Lusternika w miasteczku: „Było to w Rosz Haszana, przybył do Opatowa pierwszy uciekinier z Treblinki z transportu kieleckiego. Był to furman, który opowiadał nam, co dzieje się w Treblince (…) Mała tylko grupa młodzieży, do której należeli Lusternik – syjonista, jego szwagier inż. Margulies (…) i ja zostaliśmy wstrząśnięci tym opowiadaniem i postanowiliśmy spróbować się uratować. Wchodziła w rachubę ucieczka do Warszawy na aryjskich papierach, ochotniczo zgłosić się do obozu w Skarżysku, Starachowicach lub być biernym i popełnić samobójstwo. Lusternikowa i Margulesowie z synami uciekli do Warszawy na aryjskich papierach. Pozostali poszli ochotniczo do obozu. Lusternik poszedł do Starachowic, a cała moja rodzina do obozu SS Makoszyn. Było to 21 października 1942 roku”. Następnego dnia Niemcy deportowali całą społeczność żydowską z Opatowa.

Co stało się później? Jak długo pracował w fabryce Herman Goering Werk w Starachowicach? Czy dołączył do żony ukrywającej się po aryjskiej stronie w Warszawie? Losy Malkiela Lusternika od 22 października 1942 r. do maja 1943 r. pozostają nieznane. Tezę o jego pobycie w Hotelu Polskim zdaje się potwierdzać fakt, iż nazwisko Lusternik widnieje na tzw. Liście Ładosia[1.2]; w Hotelu Polskim był również nauczyciel i przyjaciel Lusternika, poeta Icchak Kaceneslon. Z informacji przekazanych Instytutowi Yad Vashem przez kuzyna Lusternika wynika, że i Ruchla (Róża) Lusternikowa była z mężem w Hotelu Polskim i przez obóz w Vittel trafiła do KL Auschwitz, gdzie w 1943 r. zmarła[1.3].

Malkiel Lusternik został zgładzony w KL Auschwitz w 1943 roku. Wojnę przeżył jego szwagier, Hersz Margulis. W Izraelu poecie i jego twórczości poświęcono kilka prac naukowych. W Polsce Malkiel Lusternik pozostaje wciąż mało znany.

 

Makiel Lusternik, Do mowy hebrajskiej

Gdy pokonany będę w bólu leżał

Z mową hebrajską na wargach skonać będzie mi lżej.

Z tobą zawarłem wieczyste przymierze

I z tobą będę w ostatniej godzinie mej.

Ty nie odmówisz mi wtedy pomocy

I zadość uczynisz mej chęci:

Tobą wyśpiewam śpiew ducha i mocy:

„Niech się święci”

(tłum. Maurycy Szymel)

Maria Borzęcka

 

Bibliografia

  • Cukierman I., „Antek”. Nadmiar pamięci, Warszawa 2020.
  • Szwabowicz M. S., Hebrajskie życie literackie w międzywojennej Polsce, Warszawa 2019.
  • Dekiert D., Radziszewska K., Wiatr E. (red.), Sztetl, szund, bunt i Palestyna. Antologia twórczości literackiej Żydów w Łodzi (1905-1939), Łódź 2017.
  • Żychowski A., 500 lat osadnictwa żydowskiego w Opatowie, Warszawa 2017.
  • Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Żydowska Samopomoc Społeczna, syg. 211, j. 754 –760.
  • Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Zbiór relacji Żydów Ocalałych z Zagłady, sygn. 301, Relacja Henryka Hercberga, 3328.
  • Urząd Stanu Cywilnego w Opatowie, Księga aktów urodzenia za lata 1926 - 1942, syg. 141/1942 oraz Księga aktów zgonu za rok 1942, sygn. 150/1942.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Żydowska Samopomoc Społeczna (Social Zilbsthilfe) wchodziła w skład oficjalnej organizacji pomocowej RGO (Rady Głównej Opiekuńcza). Jej działanie polegało na różnorodnej pomocy m.in. na dostarczaniu odzieży, artykułów spożywczych, lekarstw i pieniędzy.
  • [1.2] Lista ta obejmuje nazwiska osób, dla których w okresie II wojny światowej Poselstwo RP i organizacje żydowskie w Szwajcarii wystawiły paszporty latynoamerykańskie.
  • [1.3] Roza Lusternik, The Central Database of Shoah Victims’ Names [online] https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&itemId=2029543&ind=1 [dostęp: 20.10.2021].