Bóżnica w Opatowie została wzniesiona w pierwszej połowie XVII wieku. Powstała na miejscu drewnianej poprzedniczki, na stosunkowo niewielkiej działce położonej między murem miejskim a główną aleją „miasta żydowskiego”. Prawdopodobnie uległa poważnemu zniszczeniu w wielkim pożarze tej dzielnicy w 1714 r., następnie została odbudowana; z czasem dostawiono do niej dodatkowe pomieszczenia.

Informacje dotyczące jej ukształtowania są bardzo skąpe – ograniczają się jedynie do paru fotografii przedstawiających jej wygląd zewnętrzny od południowego zachodu z lat 30. XX w., a także ruiny sali od tej samej strony oraz fragmenty wnętrza (dwie ostatnie z lat pięćdziesiątych tego wieku).

Sala główna synagogi była prostokątna, o proporcjach ok. 2:3. Ściany grube, z kamienia łamanego, gładkie. Widocznie warunki miejscowe uniemożliwiały dostęp do sali głównej od zachodu, gdyż drzwi główne znajdowały się od północy (dowodzi tego brak otworu drzwiowego na fotografii ruin). Okna wysokie i wąskie, przesklepione półkoliście – w ścianach bocznych po trzy, w szczytowych po dwa, na każdej z nich na środku niewielki okulus. Sklepienie sali żaglaste z lunetami nadokiennymi. Spływy sklepienia oparto na kamiennych konsolach naściennych. Na osi ściany wschodniej wnęka aron ha-kodesz ujęta była w dwie półkolumny z głowicami podobnymi do jońskich, umieszczone na tle pilastrów. Po zewnętrznych bokach pilastrów renesansowe esownice. Nad kolumnami łamane belkowanie, na nim podchodząca pod wsporniki sklepienia nadstawa w formie obramionej kanelowanymi pilastrami płyty, ujętej w esownice, na tle której umieszczono uskrzydloną koronę.

Bima wolnostojąca, o czterech kamiennych słupach, znajdowała sił na środku sali głównej. Ściany sali były wewnątrz polichromowane.

Od zachodu przylegał do sali głównej – być może od początku – niski, drewniany babiniec. Świadczą o tym widoczne na fotografii ruin, pozostałe na ścianie zachodniej, ślady gniazd po belkach stropowych oraz rząd charakterystycznych otworów, umożlwiających udział w nabożeństwie kobietom nie mającym prawa wstępu do sali. Z czasem pomieszczenie to przebudowano, a do północnej ściany sali dostawiono dwukondygnacyjną przybudówkę przykrytą przedłużeniem połaci dachu. Potwierdza to fotografia z 1933 roku. Niewątpliwie ten dwuspadowy dach o stosunkowo niewielkim nachyleniu połaci, z profilowanym gzymsem, którego resztka pozostała jedynie wzdłuż ściany południowo-wschodniej, nie pochodził z XVII w., lecz był prawdopodobnie wynikiem przebudowy po pożarze w 1714 roku. Pierwotnie był to bądź dach czterospadowy, kryty gontem, bądź, co wydaje sił bardziej prawdopodobne, dach pogrążony, schowany za attyką.

Synagoga w Opatowie stanowiła więc prawdopodobnie klasyczny przykład typowej jednoprzestrzennej bożnicy, jakie wznoszone były współcześnie m.in. w Szydłowie, Tarnopolu, Satanowie, Husiatynie. Jedynie być może warunki lokalne wymusiły nietypowe usytuowanie wejścia i towarzyszących sali pomieszczeń.

W czasie II wojny światowej synagoga została zdewastowana, po czym opuszczona popadła w ruinę. Do lat 50. XX w. stały jeszcze mury sali głównej pozbawione dachu i sklepienia oraz późniejszych przybudówek, po czym ruiny zostały rozebrane.

Fragment książki Marii i Kazimierza Piechotków „Bramy nieba. Bóżnice murowane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej”, Warszawa 2017, ss. 164–166. Wszelkie prawa zastrzeżone dla Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie, w tym prawo do wykorzystania tekstu na innych stronach internetowych.

Drukuj