Osiedlenie się Żydów w Opatowie należy wiązać z większą falą migracji ludności żydowskiej w Polsce w XVI w., której cechą charakterystyczną było przenoszenie się Żydów z wielkich ośrodków do mniejszych oraz z miast królewskich do szlacheckich. Zważywszy na powyższą tendencję należy zauważyć, że Opatów był pierwszym miastem szlacheckim w województwie sandomierskim, w którym osiedlili się Żydzi.

Najstarszy polski rejestr osiedli żydowskich z 1507 r. nie wymienia Opatowa[1.1]. Jednak w 1518 r. Żydzi prawdopodobnie mieszkali już w tym mieście[1.2].

W 1538 r. odnotowano tutaj 4 rodziny żydowskie[1.3]. Poza tym można zauważyć, że pobyt Żydów w Opatowie przed 1514 r. byłby mało prawdopodobny, gdyż wówczas Opatów stanowił uposażenie biskupów lubuskich, a w dobrach kościelnych osadnictwo żydowskie pojawiało się najpóźniej i było mało liczebne. W związku z tym, starozakonni osiedlili się tu zapewne w okresie, gdy właścicielem dóbr opatowskich był kanclerz wielki koronny Krzysztof Szydłowiecki (1514-1532 r.), za którego Opatów przeżywał rozkwit, co niewątpliwie zachęcało też do przybycia i osiedlenia się w tym mieście.

Ksiądz Władysław Fudalewski, autor monografii Opatowa, wskazuje, że pierwsza wzmianka o Żydach w księgach kapitulnych pochodzi i z 1612 r.[1.4]. W 1634 miasteczko zostało podzielone na dwie części - chrześcijańską i żydowską. Część żydowska znana była później jako Ulica Żydowska.[1.5].

Pierwszy przywilej dla Żydów opatowskich został wydany w 1545 r. przez ówczesnego właściciela Opatowa Jana Tarnowskiego[1.6]. Na przełomie XVI i XVII w. doszło do ukształtowania się kahału opatowskiego. Prawdopodobnie wtedy też powstała tutaj murowana synagoga. Obok niej, w XVIII w., istniała także drewniana synagoga i klojz.

Pierwszym, znanym z przekazów rabinem opatowskim był Izaak ben Eljakim Heilprin, który zaczął pełnić tę funkcję jeszcze przed 1590 r. Należy jednak zaznaczyć, że XVIII w. w Opatowie, nieraz w tym samym czasie było aż 3 rabinów. Albowiem, oprócz rabina kahalnego w synagodze murowanej i rabina w klojzie, osobnego rabina posiadało wówczas również bractwo wiecznego światła (hebr. chewra ner tamid)[1.7].

W skład gminy opatowskiej oprócz Opatowa należało liczne grono przykahałków. W pierwszej połowie XVII w. zarządowi gminy w Opatowie podlegały przykahałki w takich miejscowościach jak: Sandomierz, Tarnów, Kolbuszowa, Ćmielów, Ostrowiec, Ożarów, Baranów, Klimontów, Iwaniska, Mielec, Dzików, Sokołów, Rudnik[1.8].

Natomiast w drugiej połowie XVIII w. w skład żydowskiej gminy opatowskiej wchodziło 6 miast – Opatów, Ćmielów, Denków, Koprzywnica, Nowa Słupia i Łagów oraz aż 87 wsi z powiatu sandomierskiego: Beszyce, Bodzechów, Bogusławice, Brzezie, Brzustów, Bukowiany, Buskowice, Chmielów, Chrzanowice, Czerników, Czerwona Góra, Dworowice, Gierczyce, Glinka, Gojców, Gołębiów, Gozdzielin, Grocholice Małe, Grocholice Wielkie, Grójec, Jaglin (Jagnin), Jałowęsy, Jasków, Jeżów, Jurkowice (Jurków), Kaliszany, Karwów (Karbów, Kargów), Kornacice, Kraszków, Krzczonowice, Kurów, Leszków (Leszczków, Lesków), Lipnik, Lipowa, Lisów, Łapigóz (Strupice), Łężyce, Łukawka, Malice, Małoszyce, Międzygórz, Milowice (Milejowice), Niemienice, Nieskórzów (Nekrzuska), Nikisiałka Księża, Nowy Staw, Obręczna, Okalina, Piliszów (Pielaszów), Piotrów, Piórków, Pipała, Piwków, Podgrodzie, Podole, Paprocice, Przepaść, Przeuszyn, Rosochy, Rudy, Ruszkowiec, Ruszków, Sadowie, Słaboszowice, Sosnówka, Sośniczany, Stara Słupia, Szachów (Stachów), Tarnobłot, Trębanów, Truskolasy, Tudorów, Wąworków, Wesołówka, Wilka, Włostów, Wojnowice, Wola Grójecka, Wola Łagowska, Worowice, Wólka Bodzechowska, Wszechświęte, Zakrzówka (może Zakrzów lub Zakrzówek), Zochcin, Zwola Sniadkowska (Zwola), Żerniki (Żyrowniki), Żółczyce (Żółcice)[1.9].

W 1765 r. cały kahał zamieszkiwało w sumie 2034 Żydów, w samym tylko Opatowie było ich 1675. W rozpatrywanym okresie należał więc on do największych i najludniejszych gmin żydowskich w Rzeczypospolitej szlacheckiej. Pod względem zaludnienia zajmował on pierwsze miejsce w powiece sandomierskim, piąte - w Małopolsce i 15-18 - w całej przedrozbiorowej Polsce[1.10].

W okresie staropolskim kahał opatowski odgrywał dużą rolę jako ośrodek autonomii żydowskiej. Opatów był bowiem siedzibą jednego z sześciu okręgów żydowskiego ziemstwa sandomiersko-krakowskiego. W 1754 r. w skład tej dzielnicy, oprócz kahału opatowskiego, wchodziło jeszcze 13 innych gmin: baranowska, dzikowska, iwaniska, klimontowska, kolbuszowska, mielecka, ostrowiecka, ożarowska, rudnicka, rzuchowska, sandomierska, sokołowska i tarłowska. Z tego też powodu, kahał opatowski, miał prawo delegowania swojego przedstawiciela – starszego ziemskiego – na sejmik ziemstwa. Natomiast w 1753 r. ów sejmik odbył się w Opatowie[1.11].

W związku z faktem, że w kahale opatowskim byli znani rabini i głosiciele kazań, Opatów był ważnym ośrodkiem religijnym. W latach pięćdziesiątych XVIII w. Żydzi opatowscy utrzymywali kontakty z frankistami[1.12]. Od drugiej połowy XVIII w. miasto stało się także jednym z ważniejszych centrów chasydyzmu. Spośród cadyków związanych z Opatowem należy wymienić przede wszystkim Izraela Hepsteina zwanego kozienickim Magidem, Abrahama Jozue Heschla (Herschla) zwanego Rabim z Opatowa oraz Meira Rothenberga. Największe znaczenie, opatowski ośrodek chasydyzmu, osiągnął za ostatniego z powyżej wymienionych w 1825 r. Wówczas do Opatowa na każdy szabat przybywało ok. 200 Żydów, a na wielkie święta nawet 500-600 osób spoza miasta[1.13].

Opatów był także ważnym ośrodkiem handlu, który w mieście tym opanowany był w większości przez Żydów. Największy zasięg handlu prowadzonego przez opatowskich starozakonnych miał miejsce w XVII-XVIII w. Wówczas kupcy żydowscy z Opatowa handlowali ze wszystkimi znaczniejszymi centrami w Koronie, jak Gdańsk, Kraków, czy Warszawa oraz z Rusią, Litwą i zagranicą, gdzie docierali do Wrocławia (znajdował się on wówczas w obrębie monarchii habsburskiej, a później pruskiej), Lipska, Franfurtu nad Odrą, a nawet do Amsterdamu[1.14]. Oprócz tego, Żydzi opatowscy poza dochodami uzyskiwanymi z pełnionych przez sobie zawodów (m.in. złotnicy), arend i handlu, znaczne zyski czerpali również z lichwy[1.15].

Na przestrzeni wieków, w Opatowie nieraz dochodziło do nieszczęśliwych wydarzeń i konfliktów z udziałem ludności żydowskiej. W 1639 r. miały tutaj miejsce rozruchy pomiędzy katolikami a Żydami. Część katolików na czele z kanonikiem kaznodzieją opatowskim Szymonem Zelowskim i scholarami zniszczyli macewy na kirkucie. Powodem wystąpień katolików było urządzenie przez Żydów targu w rynku w Wielki Piątek, oraz otworzenie jatek w Wielkanoc. Rozruchy zakończyło prawdopodobnie dopiero ukaranie kanonika przez biskupa krakowskiego, do którego poskarżyli się Żydzi opatowscy[1.16].

W 1649 r. (oraz być może również w 1655 r.) Żydzi z Opatowa zostali oskarżeni o pobicie i zamordowanie katolickiej dziewczynki, a cała sprawa skończyła się zawarciem ugody polegającej na tym, iż kahał co roku, aż do 1695 r., wypłacał kolegiacie opatowskiej 1000 zł. W 1695 r. suma została potraktowana jako pożyczka, od której kahał spłacał raty[1.17].

W okresie tzw. potopu szwedzkiego w 1656 r. w Opatowie wymordowano 200 zamożnych rodzin żydowskich[1.18]. W 1689 r. kahał, ratując dwóch Żydów opatowskich uwięzionych o profanację hostii i krucyfiksu, ofiarował kapitule kolegiackiej w Opatowie 1000 złotych. W 1706 r. Żydówka z Opatowa została oskarżona przez duchownego katolickiego o utopienie dziecka, którego ciało zostało znalezione. Śledztwo zostało jednak wstrzymane po przekupieniu przez Żydów urzędników miejskich. W 1710 r. Żydom opatowskim katolicy zarzucili stosowanie czarów, a w 1713 r. osoba duchowna oskarżała ich o obrabowanie kościołów w czterech parafiach[1.19].

W 1715 r. kupiec opatowski Szkot Andrzej Thompson oskarżył tutejszych Żydów o chęć otrucia go. Być może m.in. w zw. z tą sprawą w drugiej połowie XVIII w. wydawane były zakazy pańskie by Żydzi opatowscy nie trzymali arszeniku[1.20].

Dochodziło również do bójek pomiędzy Żydami oraz katolikami. Np. w 1720 r. Żyd Manas pobił i poranił chrześcijańską kobietę. Natomiast w 1758 r. katolik Ortowski uderzył Żydówkę, której mąż, rzeźnik Dawid, zaatakował następnie jego[1.21]. Żydzi opatowscy dopuszczali się również cudzołóstwa, za co cudzołożnicy byli wyganiani z gminy w Opatowie[1.22].

Z kolei w 1759 r. działała w Opatowie komisja inkwizycyjna, która miała sprawdzić oskarżenie o próbę zabicia swojego dziecka wysuwane wobec Żydówki opatowskiej. Jednak w rzeczywistości sprawa ta miała charakter bardziej obyczajowy niż kryminalny. Mianowicie ojciec był prawdopodobnie Żydem - konwertytą. Chciał odebrać swoje dziecko od żony-Żydówki, z którą się rozstał. Gdy wraz duchownymi katolickimi przyszedł on do domu, gdzie przebywała żona z dzieckiem, ta poturbowała dziecko, uciekając przed nimi przez okno. Poza tym powyższe zdarzenie może stanowić dowód, że Żydzi opatowscy zmieniali wyznanie[1.23].

Do częstych sporów katolicko-żydowskich, czy wręcz tumultów antyżydowskich, dochodziło również podczas obradowania sejmików w Opatowie. Np. w 1713 r. czeladź szlachty sejmikującej w Opatowie dokonała grabieży kramów i domów żydowskich. W wyniku rozruchów w mieście zginął wówczas szlachcic. Podobnie było w 1733 r., kiedy czeladź i część szlachty wówczas sejmikującej w kolegiacie opatowskiej wszczęła tumult i grabieże w żydowskiej części miasta. Zamieszki trwały jeden dzień i noc. Próbował je opanować siłą wojewoda sandomierski Jerzy Lubomirski, w wyniku czego zginęło kilku katolików, w tym przynajmniej jeden szlachcic. Podobne wydarzenia miały miejsce także w kolejnych latach w XVII-XVIII w.[1.24]. Kahał opatowski, próbując przeciwdziałać wszelakim rozruchom i działaniom antyżydowskim, ofiarowywał różnego rodzaju podarunki całej rzeszy katolików, w tym m.in. duchownym, gubernatorowi opatowskiemu, szlachcie przyjeżdżającej na sejmik opatowski, uczniom, biedocie, czy nawet podróżnym przejeżdżającym przez Opatów[1.25]. Należy jednak zaznaczyć, że pomimo różnych incydentów jakie miały miejsce w Opatowie na przestrzeni wieków pomiędzy katolikami a Żydami, w razie potrzeby obie społeczności przychodziły sobie z pomocą. Np. w 1759 r., kiedy w rzece Opatówce z jakichś nieokreślonych przyczyn zaczął tonąć Żyd, uratowali go prawdopodobnie katolicy[1.26].

Do XIX w. co pewien czas dochodziło w Opatowie do wielkich pożarów. Podczas nich, największe straty zazwyczaj ponosiła część żydowska miasta, gdyż w niej dominowała gęsta i drewniana zabudowa, co stwarzało dogodne warunki do rozprzestrzeniania się ognia. Stąd także często rozpoczynały się pożary miasta. Np. w 1714 r. spłonęła w Opatowie cała część żydowska miasta[1.27].

W XIX w. i w okresie międzywojennym Opatów dalej był jedną z największych i najważniejszych gmin żydowskich w regionie. Warto odnotować, że w manifestacjach patriotycznych, jakie miały miejsce w Opatowie przed wybuchem powstania styczniowego, uczestniczyli także tutejsi Żydzi[1.28]. W 1925 r. kahał opatowski posiadał 6441 wiernych. Na terenie całej gminy znajdowały się 2 synagogi – 1 w Opatowie i 1 w Ćmielowie – oraz 19 innych domów modlitwy[1.29]. Według wykazu z 1939 r. wartość majątku ruchomego kahału wynosiła 1 186 zł, a nieruchomego 50 700 zł. Natomiast dochody i wydatki gminy wynosiły odpowiednio 50 679 zł i 50 379 zł[1.30].

Na początku II wojny światowej wielu Żydów opatowskich uciekło na tereny zajęte przez ZSRR. Po zajęciu Opatowa Niemcy podpalili część rynku oraz wywieźli ponad 200 Polaków i Żydów. Następnie na ludność żydowską została nałożona wysoką kontrybucję. Niemcy zabrali także Żydom opatowskim ich przedsiębiorstwa, fabryki oraz kosztowności. Coraz częściej miały miejsce rozstrzeliwania osób pochodzenia żydowskiego. W 1940 r. zamknięto wszystkie szkoły i organizacje żydowskie w Opatowie. Wiosną 1941 r., utworzone zostało w mieście getto. Znalazło się tu w sumie ok. 10 tysięcy Żydów, w tym kilkuset z Wiednia. Zaczęto także wówczas wywozić Żydów opatowskich do obozów przymusowej pracy w Skarżysku, Starachowicach, Radomiu, Pionek, Kielc, Bliżyna, Częstochowy i Ostrowca. 22 październiku 1942 r. getto opatowskie zostało zlikwidowane i ok. 6,5 tysiąca ludności żydowskiej wywieziono do obozu zagłady w Treblince, kilkaset osób zabito na miejscu, a ok. 800 oddano do obozu pracy w Ostrowcu Świętokrzyskim. 1 grudnia 1942 r. pozostałych jeszcze w Opatowie Żydów przeniesiono do getta Zoismer.

W sumie wojnę przeżyło jedynie ok. 300 Żydów opatowskich rozproszonych po całym świecie, w tym przebywających w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Brazylii, Argentynie i Palestynie. Poza tym ocaleni Żydzi z Opatowa, zaczęli wyjeżdżać do większych miast, w tym do Kielc[1.31].

Po wojnie w Opatowie, społeczność żydowska przestała istnieć.

 

Bibliografia

  • J. Bursztyn, Żydzi opatowscy na przełomie XVII i XVIII w., [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, pod red. F. Kiryka, Sandomierz 1985, s. 140.
  • P. Hochmitz, E. Silberberg, R. Katz [i in.] How It Happened, [w:] Apt. A Town Which Does Not Exist Any More, ed. Z. Yasheev, Tel Aviv 1966, s. 17-20;
  • K. R. Kubicki, Opatów i dobra opatowskie w drugiej połowie XVIII wieku, t. 1, Kielce 2008, s. 146;
  • Żydzi wśród chrześcijan w dobie szlacheckiej Rzeczypospolitej, red. W. Kowalski i J. Muszyńska, Kielce 1996, s. 66-67.
  • Urbański, Z problematyki żydowskiej w Kieleckiem w latach 1945-1946, [w:] Żydzi w Małopolsce, s. 348-349;
  • H. Węgrzynek, Opatów, [w:] Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000, s. 238;
  • A. Penkalla, Opatów, [w:] Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, pod red. J. Tomaszewskiego i A. Żbikowskiego, Warszawa 2001, s. 372;
  • J. Wijaczka, G. Miernik, Żydowscy robotnicy przymusowi w zakładach zbrojeniowych HASAG w Generalnym Gubernatorstwie w czasie II wojny światowej, [w:] Z przeszłości Żydów polskich, s. 192.

 

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] M. Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce z 1507 roku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, nr 93, 1974, s. 11-15.
  • [1.2] H. Horowitz, Die jüdische Gemeinde Opatow und ihre Rabbiner, „Monatschrift für Geschichte und Wissenschlieft des Judentunns“, r. 74, 1930, z. 1/2, s. 10; R. Kubicki, Żydzi opatowscy od XVI do początku XIX wieku, [w:] Z przeszłości Żydów polskich. Polityka – gospodarka – kultura - społeczeństwo, pod red. J. Wijaczki i G. Miernika, Kraków 2005, s. 66-68.
  • [1.3] Z. Guldon, K. Krzystanek, Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI-XVIII wieku. Studium osadniczo-demograficzne, Kielce 1990, s. 41, 164.
  • [1.4] W. Fudalewski, Miasto Opatów, Warszawa 1895
  • [1.5] [por. D. Dombrowska.... datę tą wskazuje też W. Fudalewski
  • [1.6] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór Dokumentów Pergaminowych, sygn. 5749; G. D. Hundert, The Jews in a Polish Private Town. The Case of Opatów in the Eighteenth Century, Baltimore-London 1992, s. 159-160.
  • [1.7] Zob. np. Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, Prace Magisterskie, sygn. 117/8, s. 13.
  • [1.8] J. Bursztyn, Żydzi opatowscy na przełomie XVII i XVIII w., [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, pod red. F. Kiryka, Sandomierz 1985, s. 140.
  • [1.9] R. Kubicki, Opatów i dobra opatowskie w drugiej połowie XVIII wieku, t. 1, Kielce 2008, s. 146; wsie Chmielów, Sosnówka i Łapiguzy w II poł. XVIII w. wymieniane były też w kahale ostrowieckim, zob.: J. Kaczor, Kahał ostrowiecki w XVII-XVIII wieku, [w:] Żydzi wśród chrześcijan w dobie szlacheckiej Rzeczypospolitej, pod red. W. Kowalskiego i J. Muszyńskiej, Kielce 1996, s. 66-67.
  • [1.10] Liczba głów żydowskich w Koronie z taryf roku 1765, wyd. J. Kleczyński i F. Kluczycki, Kraków 1898, s. 8-9; I. Schiper, Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937, s. 259; Z. Guldon, Źródła i metody szacunków liczebności ludności żydowskiej w Polsce w XVI-XVIII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, r. 34, 1986, nr 2, s. 258, 260; S. Stampfer, The 1764 Census of Polish Jewry, „Bar-Ilan – Annual of Bar-Ilan University. Studies in Judaica and the Humanites”, t. 24-25, 1989, s. 82 i in.; J. Muszyńska, The Urbanised Jewry of the Sandomierz and Lublin Prowinces in the 18th Century. A Study in the Settlement of Population, “Studia Judaica”, r. 2, 1999, nr 2(4), s. 235.
  • [1.11] J. Bursztyn, Żydzi, s. 149; G. D. Hundert, The Jews in a polish private town, s. 110-112; A. Leszczyński, Sejm Żydów Korony 1623-1764, Warszawa 1994, s. 170.
  • [1.12] G. D. Hundert, The Jews in a Polish Private Town, s. 44, 121-122; R. Kubicki, Żydzi, s. 80-81.
  • [1.13] G. D. Hundert, The Jews in a Polish Private Town, s. 82-84; M. Wodziński, Oświecenie żydowskie w Królestwie Polskim wobec chasydyzmu. Dzieje pewnej idei, Warszawa 2003, s. 119; G. D. Hundert, Jews in Poland-Lithuania in the Eighteenth Century. A Genealogy of Modernity, Berkeley/Los Angeles 2004, s. 120.
  • [1.14] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Kameralne, sygn. III/1587/3, s. 12, 45; ibidem, sygn. III/1587/7, s. 39, 41, 47-48 i in.; ibidem, sygn. III/1587/16, s. 90-91; M. Freundenthal, Leipziger Messgäste. Die jüdischen Besucher der Leipziger Messen in in den jahren 1675 bis 1764, Frankfurt am Main 1928, s. 171; F. Kiryk, Opatów XIII-XVI w., [w:] Opatów. Materiały, s. 32-34 i in.; Z. Guldon, L. Stępkowski, Udział Opatowa w wymianie towarowej w II połowie XVIII wieku, [w:] ibidem, s. 109 i n.; G. D. Hundert, The Jews in a Polish Private Town, s. 50-63 i in.
  • [1.15] F. Kiryk, F. Leśniak, Skupiska żydowskie w miastach małopolskich do końca XVI wieku, [w:] Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego, pod red. F. Kiryka, Przemyśl 1991, s. 27.
  • [1.16] A. Bastrzykowski, Kolegiata św. Marcina w Opatowie i jej kapituła, cz. 2, Katalog prałatów i kanoników kolegiaty opatowskiej od 1212 aż do dni naszych, Ostrowiec 1948, s. 88.
  • [1.17] Z. Guldon, J. Wijaczka, Procesy o mordy rytualne w Polsce w XVI-XVIII wieku, Kielce 1995, s. 37-38, 98; H. Węgrzynek, „Czarna legenda” Żydów. Procesy o rzekome mordy rytualne w dawnej Polsce, Warszawa 1995, s. 194; G. D. Hundert, The Jews in a Polish Private Town, s. 40.
  • [1.18] G. D. Hundert, The Jews in a Polish Private Town, s. 27-29; Z. Guldon, Straty ludności żydowskiej w Koronie w latach potopu, [w:] Rzeczpospolita w latach potopu, pod red. J. Muszyńskiej i J. Wijaczki, Kielce 1996, s. 299; Z. Guldon, Stefan Czarniecki a mniejszości etniczne i wyznaniowe w Polsce, [w:] Stefan Czarniecki. Żołnierz – obywatel - polityk, pod red. W. Kowalskiego, Kielce 1999, s. 105.
  • [1.19] J. Bursztyn, Żydzi, s. 141; G. D. Hundert, The Jews in a polish private town, s. 40; Żydzi polscy 1648-1772. Źródła, oprac. i wst. A. Kaźmierczyk, Kraków 2001, s. 208.
  • [1.20] R. Kubicki, Opatów i dobra opatowskie w drugiej połowie XVIII wieku, t. 1, s. 299.
  • [1.21] G. D. Hundert, The Jews in a polish private town, s. 44; R. Kubicki, Stosunki polsko-żydowskie w miastach polskich w XVI-XVIII w. na przykładzie Opatowa, „Kwartalnik Historii Żydów”, nr 3(223), 2007, s. 354.
  • [1.22] J. Bursztyn, Żydzi opatowscy na przełomie XVII i XVIII w., s. 154.
  • [1.23] R. Kubicki, Stosunki polsko-żydowskie, s. 354-355.
  • [1.24] Rzeczypospolita w dobie upadku 1700-1740. Wybór źródeł, oprac. i wst. J. Gierowski, Wrocław 1955, s. 131-136; W. Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII w., Warszawa 1991, s. 197; Sejmy i sejmiki koronne wobec Żydów. Wybór tekstów źródłowych, oprac. A. Michałowska-Mycielska, Warszawa 2006, s. 679.
  • [1.25] A. Leszczyński, Ekspensy kahału opatowskiego na sejmiki szlacheckie województwa sandomierskiego w 1752 r., „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 38, 1986, z. 1, s. 191-197; R. Kubicki, Stosunki polsko-żydowskie, s. 356-357.
  • [1.26] R. Kubicki, Stosunki polsko-żydowskie, s. 352.
  • [1.27] R. Kubicki, Żydzi, s. 70, 72; idem, Opatów i dobra opatowskie w drugiej połowie XVIII wieku, t. 1, s. 209-213.
  • [1.28] S. Kotarski, Opatów w latach 1861-1864, Opatów 1835, s. 39.
  • [1.29] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1763, k. 166.
  • [1.30] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1765.
  • [1.31] P. Hochmitz, E. Silberberg, R. Katz [i in.] How It Happened, [w:] Apt. A Town Which Does Not Exist Any More, ed. Z. Yasheev, Tel Aviv 1966, s. 17-20; K. Urbański, Z problematyki żydowskiej w Kieleckiem w latach 1945-1946, [w:] Żydzi w Małopolsce, s. 348-349; H. Węgrzynek, Opatów, [w:] Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000, s. 238; A. Penkalla, Opatów, [w:] Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, pod red. J. Tomaszewskiego i A. Żbikowskiego, Warszawa 2001, s. 372; J. Wijaczka, G. Miernik, Żydowscy robotnicy przymusowi w zakładach zbrojeniowych HASAG w Generalnym Gubernatorstwie w czasie II wojny światowej, [w:] Z przeszłości Żydów polskich, s. 192.