Olsztynek po raz pierwszy wzmiankowano w 1351 r. jako zamek założony przez ostródzkiego komtura Güntera von Hohensteina. Jego nazwisko dało początek nazwie założenia obronnego, a później miasta, które lokowano w 1359 roku. Niemiecka nazwa została spolszczona na Holsztynek, a następnie Olsztynek. Przywilej lokacyjny wydany przez wielkiego mistrza Winricha von Kniprode powołał do życie typowe miasto krzyżackie, z obszernym rynkiem na przecięciu dwóch prostopadłych ulic, kościołem i ratuszem. Miasto obwiedziono murami miejskimi o wysokości ok. 10 m.

Już w 1410 r. wybuchło tu powstanie antykrzyżackie, gdy mieszkanie opanowali zamek i uznali władzę króla polskiego. Jednak wojska polskie weszły tu dopiero w 1520 r., a hetman wielki koronny Mikołaj Firlej potwierdził przywileje miasta. Bliskość z Polską sprzyjała polskim wpływom kulturowym. W 1764 r. urodził się tutaj Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, wybitny polski filolog. Jednakże Olsztynek pozostał w Prusach Książęczych. W 1656 r. miasto splądrowały wojska szwedzkie i tatarskie.

W 1740 r. miasteczko liczyło 728 mieszkańców, a w 1811 r. – 778 mieszkańców. Długotrwała stagnacja zakończyła się wraz z boomem ostatniej ćwierci XIX wieku. W 1888 r. wybudowano połączenie kolejowe z Olsztynem i Działdowem. W 1891 r. powstał węzeł kolejowy, dzięki linii do Ostródy. W 1914 r. w okolicy Niemcy odnieśli wielkie zwycięstwo nad Rosjanami pod Tannenbergiem. W 1927 r. dla jego upamiętnienia wystawiono gigantyczny Tannenberg-Denkmal. W 1934 r. we wnętrzu monumentu pochowano prezydenta Rzeszy Paula von Hindenburga. W latach 1938–1942 do Olsztynka przeniesiono tworzony od 1909 r. skansen królewieckiego Muzeum Wsi (Dorfmuseum Königsberg). W ten sposób trafiło tutaj 14 z 22 obiektów o ogromnej dziś wartości zabytkowej (w związku z olbrzymimi zniszczeniami północnej części Prus Wschodnich i samego Królewca w 1945 roku). W 1939 r. Olsztynek liczył 4236 mieszkańców.

W okresie 1939–1945 w mieście działał niemiecki obóz jeniecki Stalag IB Hohenstein. Olsztynek został poważnie zniszczony w okresie dwóch wojen światowych, a Tannenberg-Denkmal wysadzili sami wycofujący się Niemcy w 1945 roku. Spłonął wówczas też jeden z obiektów skansenu. Armia Radziecka weszła tutaj w 1945 roku. Niemieccy mieszkańcy uciekli, bądź zostali wymordowani, na ich miejsce sprowadzono osadników polskich i tzw. repatriantów z Kresów Wschodnich.

W latach 1946–1998 miasto przynależało do województwa olsztyńskiego. Od 1999 r. należy do powiatu olsztyńskiego w województwie warmińsko-mazurskim.

Nota bibliograficzna

  • Kuźniewski B., 650 lat Olsztynka, Ostróda – Olsztynek 2009.
Drukuj