Żydzi osiedlili się tutaj po wygnaniu z Litwy w 1495 roku. W 1506 r. 12-15 rodzin utworzyło gminę. Żydzi otrzymali pozwolenie na otwarcie synagogi i budowę cmentarza.

W 1560 r. gmina pińska liczyła 275 osób (7% ogółu ludności), a w 1648 r. około 1 tys. (20%). Żydzi zajmowali się dzierżawą, poborem podatków i ceł, hurtem drewna i zbożna, obrotem potażem. Był także wielu rzemieślników. Od początku XVII w. gmina w Pińsku była jedna z trzech głównych gmin na Waadzie litewskim. Zgodnie z postanowieniami tego organu, gminy niektórych miast i miasteczek stosowały się do uregulowań obowiązujących w Pińsku.

W 1648 r. miasto zostało zdobyte przez Chmielnickiego, a w 1654 r. spalone przez Rosjan. Wielu Żydów straciło wówczas życie, ale stosunkowo szybko udało się życie gospodarcze i społeczne.

Pod koniec XVII w. nastąpił kryzys ekonomiczny. Starając się złagodzić jego skutki, królowie polscy zamienili niektóre podatki na stałe powinności, a także potwierdzili dotychczasowe swobody m. in. uprawiania rzemiosła bez przynależności do cechu oraz wolnego handlu. Pomimo to, w połowie XVIII w. gmina pińska, tak jak i inne gminy żydowskie na Litwie, okazała się niewypłacalna. W 1766 r. przy rocznym dochodzie 37 tys. złp., długi wynosiły 309 tys. złp. Na dodatek, po zniesieniu Waadu litewskiego w 1764 r. wiele społeczności odmówiło podporządkowania się kahałowi Pińska. Rangę gminy podnosili natomiast znani uczeni i rabini, m. in. Naftali Gincburg i Jehuda Lejb Perhowicer. W drugiej połowie XVIII w. zaostrzył się konflikt pomiędzy przeciwnikami a stronnikami chasydyzmu. Na przedmieściu Pińska, w Karlinie, powstał dwór chasydzkiej dynastii Karlin, założonej przez cadyka Arona ben Jakowa, zwanego Wielkim.

W 1847 r. w Pińsku mieszkało 5050 Żydów, a w 1871 – 13 681 (77,7% ogółu ludności), w 1896 - 21 819 (77,3%), w 1914 r. - 28 063 (72,5%). Od początku lat 20. miasto miało coraz większe znaczenie gospodarcze, zwłaszcza w obrocie produktami rolnymi i drewnem. Znaczną rolą odgrywali w tym Żydzi, zwłaszcza rody Luria i Lewinów. Rozwijało się rzemiosło, a od drugiej połowy XIX w. – przemysł. W 1914 r. 49 na 54 przedsiębiorstw wytwórczych w Pińsku należało do Żydów.

W drugiej połowie XIX w. Pińsk stał się ważnym ośrodkiem życia politycznego. Działali tu wcześni syjoniści z ruchu Chowewej Syjon na czele z rabinem D. Fridmanem. Pod koniec XIX w. zawiązał się Bund. Rozwijało się szkolnictwo. W 1853 r. otwarte zostały szkoły rosyjskie dla dzieci kupców, w 1878 r. – szkoła z nauczaniem po hebrajsku, a w 1888 r. – żydowska szkoła rzemieślnicza. Aktywny był oddział Stowarzyszenia dla Rozpowszechniania Oświaty między Żydami w Rosji (OPE).

W czasie pierwszej wojny światowej wielu Żydów opuściło miasto wraz z cofającą się armią rosyjską. 5 kwietnia 1919 r., pierwszej fazie wojny polsko-sowieckiej, żołnierze 34. Pułku Piechoty Wojska Polskiego rozstrzelali 35 Żydów pod zarzutem działania na rzecz bolszewików. Osoby te aresztowano w Domu Ludowym przy ul. Kupieckiej 72, podczas zebrania z udziałem 150 Żydów, mającego charakter syjonistyczny lub poświęconego podziałowi żywnościowej. Zdarzenie to wywołało oburzenie zagranicznej opinii publicznej, aż po przyjazd amerykańskiej misji rządowej, która sporządziła tzw. Raport Morgenthaua. W raporcie tzw. masakrę pińską oceniono jako przestępstwo.

W 1921 r. żydowska ludność Pińska liczyła 17 513 osób – 74,6% ogółu ludności. Działały różne żydowskie partie polityczne i stronnictwa, na czele z syjonistami. Funkcjonowała istniała rozbudowana sieć szkół: dwie placówki Poalej Syjon z nauczaniem w jidysz i hebrajskim, dwie szkoły stowarzyszenia Tarbut oraz żydowskie gimnazjum z nauczaniem w języku polskim. W Pińsku ukazywały się periodyki żydowskie, w tym dzienniki „Pinsker Sztyme” (1927–1939), „Pinsker Bort” (1931–1938) i „Pinsker Boch” (1932–1937) oraz magazyn „Poleser Najs”.

20 września 1939 r. Pińsk został zajęty przez Armię Czerwoną. Zlikwidowano wszystkie instytucje żydowskie. Aresztowano przywódców syjonistów i bundowców. Wielu Żydów, w tym uchodźcy z niemieckiej strefy okupacyjnej, zostało zesłanych w północne rejony Związku Radzieckiego oraz do wschodniego Kazachstanu. Władze radzieckie nie mogły od razu zamknąć wszystkich szkół żydowskich na terenach przyłączonych, dlatego prowadzono politykę sowietyzacji. Początkowo zlikwidowano język hebrajski, a językiem nauczania został tylko jidysz. Przysłano nauczycieli z głębi Związku Radzieckiego, kształcono też nowych, w otwartej w Pińsku szkole pedagogicznej.

W przeddzień wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej liczba Żydów wzrosła do 22 tysięcy. Gdy Niemcy weszli do miasta w lipcu 1941 r., tylko nieliczni zdołali uciec na wschód, pojawili się natomiast żydowscy uchodźcy z miasteczek na terenie obecnej zachodniej Białorusi.

Na początku sierpnia 1941 r. Niemcy przystąpili do akcji masowej zagłady Żydów. Rozstrzelano większość mężczyzn w wieku od 16 do 60 lat. Zdaniem izraelskiego historyka I. Arada zgładzono 4,5 tys. osób, a wedle danych Nadzwyczajnej Komisji Państwowej do Odkrycia i Badania Zbrodni Niemiecko-Faszystowskich Okupantów i ich Popleczników (CzGK) – 8–10 tys. (od 5 do 7 sierpnia 1941).

Dla pozostałych przy życiu wprowadzono wiele ograniczeń, m. in. obowiązek noszenia znaków na odzieży w postaci żółtych naszywek na lewej piersi, plecach i barku. Niemcy nakazali utworzyć Judenrat. Na jego czele stanął D. Alper, były dyrektor szkoły Tarbut, jednakże po kilku dniach odmówił pełnienia funkcji, po czym zabity jeszcze w sierpniu 1941 roku. Utworzono policję żydowską. Początkowo było niej 15 funkcjonariuszy, ale do września 1942 roku ich liczba wzrosła do 50.

Pińsk wszedł w skład Komisariatu Rzeszy Ukraina. Żydzi w liczbie 18 644 osób zostali 1 maja 1942 r. ulokowani w dzielnicy zamkniętej. Było to najpóźniej utworzone getto na Białorusi i Ukrainie. Żydzi byli zmuszani do ciężkiej pracy, także Judenrat zorganizował wiele zakładów. Pod koniec stycznia 1942 r. w mieście było 9056 robotników, co stanowiło 52% całej ludności żydowskiej. Żywność wydawano na kartki, a ilość produktów była niewystarczająca do przeżycia. W getcie działał szpital, zatrudniający 62 osoby. Personel dokładał wszelkich starań, aby zmniejszyć śmiertelność i powstrzymać epidemie. Przez cały czas do getto zwożono Żydów z okolicznych miasteczek, a także zagranicy.

W czerwcu 1942 r. w Pińsku i Kobryniu aresztowano 3,5 tys. ludzi, których wywieziono na stację Bronna Góra, po czym rozstrzelano.

28 października 1942 r. oddziały niemieckie, głównie zmotoryzowany batalion policji porządkowej, weszły na teren getta. Niemcy napotkali na zbrojny opór. Większość broniących się natychmiast zabijali na miejscu niemieccy i białoruscy policjanci, ale niektórym udało się uciec. W raporcie komendanta policji porządkowej podano liczbę 26,2 tys. zabitych. I. Arad pisze natomiast o 17 tys. Żydów, zgładzonych w czasie likwidacji pińskiego getta.

Po zakończeniu wojny część Żydów, którzy się ewakuowali lub walczyli w oddziałach partyzanckich, powróciło do Pińska. Władze nie zezwoliły im na otworzenie synagogi. W 1966 r. został zamknięty ostatni dom modlitwy. W 1970 r. liczba Żydów w Pińsku wynosiła 1,5 tysiąca. Do 1990 r. znakomita większość z nich wyjechała do Izraela, Stanów Zjednoczonych, Niemiec i Kanady. W 1999 r. w Pińsku mieszkało 317 Żydów.

Na podstawie:

Drukuj