Fragment dzieła A. Heppnera i I. Herzberga Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg – Breslau 1904–1929, ss. 659–709, w przekładzie Magdaleny Wójcik.

  1. Pleszew

Gmina żydowska w mieście Pleschen, pol. Pleszewo, w dokumentach hebrajskich, np. liście rozwodowym z 1833 r., nazywana Plesza פלעשא lub Pleszew al nahar Radobicz [„Pleszew nad rzeką Radobycz” – Radobycz to dawna nazwa Neru – przyp. red.], nie może pochwalić się długą historią. Ponoć Żydzi mieszkali w Pleszewie już w XVI w., ale morderstwo popełnione na żydowskim weselu sprawiło, że rabinat poznański zabronił współwyznawcom tu przebywać; jednak nie ma to żadnych dowodów. Wręcz przeciwnie, dekret właściciela Zalewskiego z 1699 r. pokazuje, że w tym czasie w Pleszewie Żydom nie wolno było ani mieszkać, ani przebywać dłużej niż trzy dni. („Żydów […] przechowywać ani im mieszkania w domach dozwalać nie dopuszczam. Przywieźć jednak dla Sukienników Farby albo inszych rzeczy do Miasteczka nie zabraniam, tak jednak aby na trzy dni w Miasteczku dłużej nie bawili”). Sprzeciwiały się temu także polskie cechy, spotykające się w kamienicy rynkowej, należącej wcześniej do żydowskiego kupca Philippa Kastellana. Dlatego Żydów spotykamy, choć tylko w niewielkiej liczbie, na początku XIX w. [jedynie] w okolicach Pleszewa, na przedmieściu Malinie.

Wśród pierwszych żydowskich mieszkańców Pleszewa byli oprócz małżeństw Lewczyków i Graubartów (wedle notatki w dokumencie gminy żydowskiej Joseph Lewczyk i Moses Graubart urodzili się w Pleszewie odpowiednio w 1777 i 1797 r.), także Samuel i Dobrisch Bravermannowie, którzy osiedlili się tu około 1815 roku. Według informacji od zmarłego p. I. Bravermanna z Pleszewa, wynajęli oni pokój na tzw. Klatschgasse, gdzie mieszkali tylko protestanccy olędrzy, a później powstała pierwsza żydowska sala modlitewna. Dopiero po zapłaceniu rekompensaty ówczesnemu właścicielowi dóbr w Malinie i Pleszewie, Raczyńskiemu, pozwolono im, pod eskortą wójta, ustawić budkę handlową na rynku i przechowywać w niej towary. Obywatele, tj. cechy, zaprotestowały przeciwko temu przed sądem w Kaliszu, ale ich zażalenie zostało oddalone, bowiem jak czytamy w decyzji: „Samo przyrzeczenie pana dworu nie jest przywilejem, a dopuszczenie kilku kolejnych kupców prawdopodobnie spowoduje korzystną konkurencję“. Wkrótce po osiedleniu się Samuel Bravermann zmarł, a jego ciało musiało zostać przewiezione na cmentarz w sąsiednim Jarocinie, ponieważ w tym czasie w Pleszewie jeszcze nie było żydowskiego cmentarza. [Wdowa po nim] Dobrisch Bravermann szybko zdobyła sympatię chrześcijańskich współmieszkańców dzięki swojej działalności dobroczynnej, którą uprawiała bez różnicy wyznania; wkrótce była szanowana i ceniona, a nazywano ją „stara Smulowo“ [w oryginale tak po polsku – przyp. red.]. Zmarła 18 elul (26 sierpnia) 1850 r., mając ponad 90 lat. Inskrypcja na macewie wspomina ją jako córkę uczonego w Torze, syndyka Dawida Sztadlana.

Dr Heppner z Koźmina posiada świadectwo szkolne, datowane na 3 lipca 1818 roku. Dokument, którego oryginał był częściowo po hebrajsku, a częściowo w języku żydowsko-niemieckim, został przełożony przez tłumacza przysięgłego Jolowicza z Zaniemyśla w dniu 6 sierpnia 1821 roku. Za Arona Brama z Pleszewa, który nie znał alfabetu niemieckiego, podpisał go Joseph Mortke, syn Davida, syndyka z Krotoszyna, kantor z Pleszewa. Jego podpis, jak również podpisy Samsona Bmi [tak dosłownie w tekście – przyp. red.] i Pinkusa Selkego Bri, zostały poświadczone przez Seeba Wolfa, kantora i rzezaka w Jarocinie oraz Seeba Wolfa Broma. Z dokumentu tego dowiadujemy się, że w tym czasie w Pleszewie mieszkał również „kupiec starozakonny Hiller Heim“. Inny akt, datowany na niedzielę 14 lutego 1819 (17 Adar 5579) podaje, że w tym dniu „p. Pinkus Selke Bri, starszy synagogi w Pleszewie, p. Aaron Bram, a zwłaszcza p. Samson Bmi, główny szkolnik powyższej synagogi, mocą uścisku dłoni, przysięgi i prawa, przy zawarciu ugody [gminy w Pleszewie] z naczelnym rabinem Jarocina, dobrowolnie zobowiązali się zrekompensować mu wszelkie niedogodności, wynikające ze sprawy toczącej się między nimi a Józefem Sochaczewerem przed sądem w Koźminie. Wszelkie koszty i wydatki, które naczelny rabin mógłby ponieść, zgadzają się pokryć bez sprzeciwu i dobrowolnie, zgodnie potwierdzonym podwójnym rytuałem warunkiem, tak, jakby zostało to wynegocjowane w najważniejszym sądzie rabina i reb Asziego. Niniejszym zobowiązują zatem siebie i cały swój majątek, że zwrócą mu wszystkie koszty w wielkości, jaką wskaże, z pełnym zaufaniem i bez możliwości wymagania odeń przysięgi“.

Gdy tylko pierwsze rodziny żydowskie osiedliły się bez przeszkód w Pleszewie, kolejne podążyły za nimi. Byli to m.in. Josef i Meite Sochaczewscy (ten pierwszy jest pewnie tożsamy ze wspomnianym wyżej Josephem Sochaczewerem), Eisig Cohn, Schmul Michel, Moses i Rebel Wienerowie, Schmul Karminski, Marcus Cohn, Israel Grzymisch, Simon Glück, Abraham Szaylowicz, Berel Mendlowicz, Baer Czlowiek, Aron Windmüller, Hirsch Löwisohn, Mor. Michelsohn itd.

Dopóki liczba osiedlających się była niewielka, wystarczała wspomniana wynajęta sala modlitewna przy Klatschgasse (służąca później jako azyl dla niedołężnych wdów protestanckich). Jednak rosnąca liczba urodzeń i zgonów wkrótce zmusiła Żydów do zorganizowania się jako gmina i stworzenia miejsc, odpowiednich do włączania noworodków

do żydowskiego przymierza, zawierania małżeństw i grzebania zmarłych. Dlatego, gdy w dniu 9 szwat 5577, w lutym 1817 r. [błąd autorów – 9 szwat 5577 to 26.01.1817 – przyp. tłum.], nastąpił pierwszy zgon, Żydzi ponownie zwrócili się do swojego dobroczyńcy, właściciela Raczyńskiego. Ten nieodpłatnie przekazał im działkę grzebalną, na której pochowali zmarłą „Jitte, córkę Judy Leiba Grzywischa, zm. w lutym 1817 r.” (tak głosi najstarszy nagrobek). Cmentarz był początkowo otoczony szerokim rowem,a  później ogrodzeniem kamiennym. Ostatnio zabudowano na nim nowoczesny dom przedpogrzebowy, przed nią masywne ogrodzenie, a naprzeciwko – stale zamieszkaną dozorcówkę. Wzorowy porządek, który obecnie panuje na cmentarzu, to głównie zasługa Paula Heppnera, wieloletniego przewodniczącego Chewry Kadiszy, zmarłego w Koźminie w dniu 5 szwat (24 stycznia) 1912 r., pochowanego w Pleszewie.

Spośród spoczywających na tym cmentarzu zasługują na szczególną wzmiankę:

Mordechaj Kempner, nazywany również Marcus Elsner[1.1], zm. 26 aw 1831 r., rabin Odolanowa, prezes rabinatu oraz rosz bet din [przewodniczący sądu rabinackiego – przyp. tłum.].

David (Kalischer) Glückmann, zm. 2 tamuz 1851 r., otrzymywał 52 talary rocznej pensji.

Ascher Wilner, zm. 26 adar II 1856 r., dajan, otrzymywał 26 talarów rocznie.

Jizchak Joseph Ettinger, zm. 8 tewet (6 stycznia) 1866 r., rabin, wcześniej mieszkający w Obornikach, autor książki Dudaej Moharaj Al Hatora [hebr. „Komentarz do Tory” –  przyp. tłum.], Krotoszyn 1847.

Schimschon Friedmann, zm. 4 szwat (27 stycznia) 1849 r., sędzia rabinatu (din).

Hirsch Guttmacher, zm. 24 cheszwan 1870 r.[1.2], najstarszy syn późniejszego rabina Grodziska, Eliasa Guttmachera, uczeń Akiby Egera, autor wydanego w 1873 r. we Lwowie Nachlat Cwi we-ken meforeszet [hebr. „Spuścizna i wyjaśnienia Cwiego” – przyp. tłum.].

Jochanan Mannes Feige, zm. 9 września 1877 r., drugiego dnia Rosz Haszany, zarządca rabinatu.

Abraham Preuß, zm. 26 tewet 1880 r., dajan z Krotoszyna.

dr Elias Silberberg, zm. 17 kislew (3 listopada) 1888 r., rabin, urodzony w 1840 r. w Szenitz (Węgry) [ob. Senica, Słowacja – przyp. red.], zdał egzamin doktorski w Wiedniu w 1875 r., w latach 1867–1875 rabin w Güns [ob. Kőszeg, Węgry – przyp. red.], skąd został powołany do Pleszewa. Był wyjątkowym człowiekiem, posłużyć jako wzorzec postaci doktora Manassego w opowiadaniu Im Priesterhause [niem. „W domu kapłana” – przyp. tłum.] Clary Steinitz. Był też adresatem opinii prawnej nr 6 w Matteh Lewi (Frankfurt 1891).

Moses Gellert, zm. 19 aw 1898 r. w wieku ponad 80 lat, rabin, uczony i kupiec, nieodpłatnie zarządzał rabinatem zwolnionym przez śmierć dr Silberberga, dopóki urząd nie został ponownie obsadzony. Dr E. Pleßner wspomina z wielkim uznaniem o nim, a także o dr. Silberbergu w swoim dziele Dawar be-eto [hebr. „Słowo jego piórem” – przyp. tłum], Berlin 5649 [1889/1890], s. 29.

Jehuda Simon Glück, zm. 12 adar (2 lutego) 1852 r., uczony.

Ze względu na podeszły wiek należy wspomnieć też o następujących osobach: Joseph Markus Wiener, zm. 6 adar l 1812 r., w wieku 110 lat (grób nr 316 ) oraz Jacob Kurzezunge, zm. w wieku 102 lat, w dniu 27 marca 1880 r. (grób nr 650).

Pierwsze księgi stanu cywilnego nowo powstałej gminy żydowskiej pochodzą z 1821 roku. Najwcześniejsze wpisy dotyczące urodzeń, małżeństw i zgonów są następujące: chłopczyk m. Israel, z ojca Jakoba Lewkowicza i matki Eva Salomonin, urodził się 3 stycznia 1821 r.; mistrz garbarski Schmelka Lemel ożenił się z Malką Eylenburgen w dniu 28 sierpnia 1821 r.; Wulf Mendel zmarł w wieku 50 lat, w dniu 22 stycznia 1821. Rejestry były prowadzone przez ślusarza Leschkego, który potrafił pisać po niemiecku.

Wraz ze wzrostem liczby członków gminy rosło pragnienie posiadania własnego domu modlitwy. W tym celu zakupiono niewielką działkę przed obecną synagogą, na której stanęły niski, parterowy dom (późniejszy bet midrasz jesziwy rabina Eliasza Guttmachera), a także mykwa z mieszkaniem dla ówczesnego sługi synagogalnego Hirscha Rubina. Oba budynki padły ofiarą czasu i już dawno zostały rozebrane. Dopiero w 1830 r. zakupiono od mieszczanina Karola Stragierowicza drugą działkę budowlaną, położoną obok wcześniejszej,  za kwotę 483 talarów 10 groszy; tam powstała obecna synagoga. Nabywcami w tej umowie, zawartej jednak dopiero 26 sierpnia 1836 r. czyli 6 lat później, byli: Eisig Cohn, S. Karminski, Simon Glück, David Bravermann, Loebel Hoff, Abr. Margolitt, Rebel Wiener, Simon Michel, Marcus Cohn i Loebel Benjamin. Synagoga ta była kilkakrotnie odnawiana w późniejszych latach; obecnie jest ozdobą gminy. W ostatnich latach została wyposażona w elektryczne oświetlenie i ogrzewanie.

Do 1833 r. Żydzi w Pleszewie uiszczali właścicielowi opłatę ochronną w wysokości 150 talarów. Rabinem w tym czasie był Elias Guttmacher, który otrzymywał pensję w wysokości 220 talarów oraz bezpłatne mieszkanie. Gmina liczyła 100 rodzin, a wraz z mieszkańcami okolicznych wsi – 132 podatników.

W 1836 r. w Pleszewie mieszkało 35 Żydów, posiadających obywatelstwo. Było 92 Żydów tolerowanych Żydów oraz 44 naturalizowane rodziny. W sumie gmina liczyła 757 osób. Z tego 644 mieszkały w Pleszewie, a 118 we wsiach Sobótka, Kucharki, Gutów, Karsy, Pieruszyce, Grab, Lubinia Mała, Gołuchów, Kuchary, Rokutów, Brzezie, Marszew (akta gminy żydowskiej w Pleszewie). Reprezentantami byli: Jakob Sternberg, Eisek Cohn, Loebel Sternberg, David Sandberger, Loebel Hoff, Abr. Margolitt, Roebel Wiener, Koppel Perlinski, David Bravermann. Komisja spłaty długu składała się z Hirscha Leichtentritta, Wolfa Eylenberga, Hirscha Lewinsohna, Loebela Hoffa, Jakoba Sternberga, Marcusa Cohna i 4 zastępców. W 1836 r. 117 podatników w gminie płaciła 130 talarów pogłównego, w latach 1837–1839 – po 134 talary, a w latach 1840–1842 – 139 talarów. Zastępcą powiatowego przedstawiciela ds. podziału podatku rekruckiego był Wolf Rohr, a w 1840 r. Abraham Rohr (byli to odpowiednio dziadek i ojciec filantropa Moritza Rohra). W okresie 1843–1845 funkcję tę pełnił Wolf Kalischer z Jarocina.

W 1836 r. dochód gminy wynosił 1469 talarów 69 groszy.

W 1837 r. gmina posiadała 118 członków płacących składki. W tym roku zawarto 8 małżeństw, zmarło 9 mężczyzn i 7 kobiet oraz urodziło się 16 osób płci męskiej i 19 płci żeńskiej.

W 1842 r. w Pleszewie było 194 podatników. Dochód wynosił 861 talarów, 16 groszy i 1 fenig, a wydatki 814 talarów, 1 grosz, 10 fenigów. Gmina wypłacała następujące pensje: rabin – 200 talarów, pomocnik rabina Glückmann – 26 talarów, sługa synagogalny Wiener – 66 talarów, szkolnik Willner – 26 talarów. W 1843 r. gmina liczyła 182 podatników, a w 1844 r. – 144 głosujących. Byli wśród nich krawcy, szewcy, stolarze, garbarze, muzycy, czapnicy, piekarze, introligatorzy, rymarze i szklarze.

Stosunki między Żydami z Pleszewa a miejscowymi protestantami były przyjazne. Podczas uroczystej ceremonii 16 sierpnia 1844 r., gdy położono kamień węgielny pod nowy kościół luterański, rada kościelna zaprosiła zarząd gminy żydowskiej do wzięcia „życzliwego udziału” w uroczystościach (Akta gminy żydowskiej w Pleszewie).

W 1845 r. było 231 członków, w tym 153 podatników.

W 1847 r. dochody i wydatki, pokrywane przez 199 podatników, wynosiły 2214 talarów 11 groszy 7 fenigów. Wśród 150 obywateli uprawnionych do wyboru radnych miejskich (tj. mieszkających w mieście od 2 lat oraz posiadających majątek o wartości 1000 talarów lub roczny dochód z handlu w wysokości 300 talarów lub z innych źródeł w wysokości 400 talarów), 42 było Żydami: Israel Michelsohn (właściciel nieruchomości), Salom. Marcus, Wolff Krotoschiner, Moses Müller, Jak. Sternberg (właściciel nieruchomości), Gutman Schwarz (właściciel nieruchomości), Marc. Karminski (właściciel nieruchomości), Mannheim Sternberg, Michel Krause, Marc. Cohn (właściciel nieruchomości), Schlome Karminski (właściciel nieruchomości), Marc. Michelsohn, Dav. Sandberger (właściciel ziemski), Mr. Cohn (właściciel nieruchomości), Hirsch Lewinsohn (właściciel nieruchomości), Nathan Leichtentritt, Mos. Grzymisch, Israel Friedmann (właściciel nieruchomości), Schlome Blau (właściciel nieruchomości), Abrah. Margolitt (właściciel nieruchomości), Hirsch Leichtentritt, Jsaac Sochaczewski (właściciel nieruchomości), Neumann Jalowicz (właściciel nieruchomości), Jos. Wolfs, Mos. Windmüller, Aron Joseph (właściciel nieruchomości), Lobel Sternberg (właściciel nieruchomości), Schmul Sperling (właściciel nieruchomości), Götz Cohn (właściciel nieruchomości), Hirsch Rawicki, Elias Leichtentritt, Hirsch Jaroczyński, Salom. Goldring, Abrah. Rubin, Eisig Cohn, Dav. Bravermann (właściciel nieruchomości), M. L. Grpmisch, Sim. Glück (właściciel nieruchomości), Wolff Eylenburg, Hirsch Guttmacher (właściciel nieruchomości), Moses Fink (właściciel nieruchomości) i Elkan Sternberg.

W 1848 r. dochody i wydatki wzrosły do 3554 talarów 13 groszy 5 fenigów. Suma ta została zebrana przez 179 głosujących członków. Wypłacana przez gminę pensja rabina Ettingera wynosiła 332 talary, zastępcy rabina Glückmanna – 62 talary, szkolnika Willnera – 26 talarów.

W 1859 r. budżet gminy wynosił 1949 talarów, w 1860 r. – 1892 talary, 3 grosze, 7 fenigów, a w 1863 r. – 2241 talary, 22 grosze, 7 fenigów. W 1863 r. gmina liczyła 100 członków [? – przyp. red.]. W 1868 r. było 200 podatników, z których największy dochód osiągał Fromet Blau – 1000 talarów rocznie. W 1872 r. naliczono 182 podatników, w 1875 r. – 1039 wiernych, w 1877 r. – 169 podatników. W 1882–1883 r. było 182 płatników. Wpłacili oni 7395 marek podatku dochodowego oraz 3267 marek podatku gminnego. W 1892–1893 r. 128 podatników zapłaciło 5122,20 marek podatku dochodowego oraz 4000,96 marek podatku gminnego. Krupka przyniosła w 1877 r. – 5183,25 marek, w 1878 r. – 4835,50 marek, w 1881–1882 r. – 5108,20 marek, w 1883–1884 r. – 4421,95 marek, w 1886 r. – 4229,35 marek, w 1888–1889 r. – 3963,70 marek, w 1891–1892 r. – 3667,60 marek, w 1894–1896 – 3466,10 marek oraz w 1896–1897 r. – 3361,20 marek. W 1870 r. gmina rozdała 788 funtów macy dla biednych, w 1871 r. – 915 funtów, w 1888 r. – 239 funtów, w 1892 r. – 195 funtów, w 1899 r. – 193 funty, w 1904 r. – 231 funtów[1.3].

Rabinat gminy Pleszew był sprawowany przez następujących rabinów:

Elias Guttmacher (1822–1839), urodzony w 1796 r. w Borku, a zmarły w 1874 r. jako rabin w Grodzisku.

Moses Bach, zastępca rabina od lipca do listopada 1841 roku.

W 1842 r. odbył się wybór rabina. 5 głosów otrzymał rabin krajowy S. Brann z Rawicza, rabin Sand. Neustadt z Zaniemyśla – 28 głosów, rabin z Chodzieży – 34 głosy oraz rabin Caro z Pniew – 40 głosów. Ten ostatni został wybrany, ale wybory zostały uznane za nieważne na wyższym szczeblu (akta gminy żydowskiej w Pleszewie).

Jizchak Josef ben Jehuda Ettinger[1.4] (od 25.09.1845 r. do śmierci). s. 666. Ettinger otrzymywał w Pleszewie pensję w wysokości 27 talarów i 20 groszy miesięcznie.

dr David Klein (ok. 1867), wcześniej rabin i kaznodzieja w Strzelcach Opolskich, a potem rabin w Lemgo w księstwie Lippe-Detmold. Napisał: Blumenlese der Hagada d. babyl. Talmuds (niem. „Florilegium hagady Talmudu Babilońskiego” – przyp. tłum] (Wrocław 1864); Inta Aruch, Bestimmungen der Fest-, Fast- u. Feiertage auf 224 Jahre [niem. „Inta Aruch. Ustalenie dni świątecznych, postów i świąt na 224 lata”] (Wrocław 1864); Knospen u. Früchte [niem. „Pąki i owoce“] (Pleszew 1865); Tabelle der Jahre von 1866–1920 [niem. „Tabela na lata 1866–1920”; Atlas zu Humbolds Kosmos [niem. „Atlas do Kosmosu Humboldta”] (Berlin 1860); Aphorismen aus Talm. u. Midr. [niem. „Aforyzmy z Talmudu i Midraszy”]; Meilenzeiger über Land und Meer [niem. „Kamień milowy dla ziemi i morza”][1.5].

Jochanan Mannes Feige[1.6], urodzony w 1800 r. w Rawiczu, a zmarły w Pleszewie w dniu 2 tiszri 1877.

dr B. Bär, urodzony w Marisfeld koło Themar, kaznodzieja i nauczyciel religii, późniejszy rabin w Fundacji Lachmanna w Grudziądzu, zmarł w drodze powrotnej z Karlsbadu w dniu 10 siwan 1902 w Berlinie.

dr Elias Silberberg[1.1.4].

Moses Gellert, zastępca rabina[1.7].

dr Moses Samuel Zuckermandl (1890–1898). Redaktor Tosefty i autor wielu innych pism.

dr Bernhard Königsberger (1898–1912). Urodzony w Katowicach, był wydawcą „Monatsblätter für Vergangenheit und Gegenwart des Judentums” (1890–1891) oraz czasopisma „Jeschurun“, pisał także różne eseje w czasopismach. Autor Quellen der Halacha I. Midrasch [niem. „Źródła Halachy I. Midrasz” – przyp. tłum.] (Berlin 1890), Aus Massorah und Talmudkritik [niem. „Z Masory oraz krytyki talmudycznej”] (Berlin 1892), Sifre Suta (Frankfurt 1894), Hiobstudien [niem. „Studia o Hiobie”] (Wrocław 1896), Fremdsprachl. Glossen bei jud. Comment. des Mittelalters [niem. „Glosy obcojęzyczne w żydowskich komentarzach średniowiecznych”] (1896) i innych pism. Opuścił Pleszew 1 września 1912 r., aby objąć rabinat w synagodze Ahawas Scholaum w Berlinie.

Z gminy w Pleszewie wyszło wielu lekarzy i prawników: prawnik dr Salo Gellert, zmarły w Berlinie; radca sprawiedliwości Siegfried Michaelsohn z Poznania, ur. 11.07.1860 r.; dr. Wilhelm Sklarek, lekarz, ur. 25.08.1853 r.; dr Adolf Joachim, lekarz we Wrocławiu, ur. 25.10.1863 r.; dr Sam. Bannas, lekarz we Wrocławiu, ur. 16.11.1869 r.; dr Jakob Kurzezunze, lekarz w Nowym Orleanie, ur. 01.08.1868 r.; dr Georg Alf. Katz, lekarz w Berlinie, ur. 28.05.1868 r.; prawnik Julian Katz z Berlina, ur. 01.08.1869 r.; dr Isidor Schwarz, lekarz w Berlinie; dr Leo Brandt, lekarz w Berlinie; dr Laster, lekarz w Berlinie; dr Nicholas Weber, lekarz we Wrocławiu; dr Alfons Sklarek, lekarz; prawnik Feblowicz w Berlinie, prawnik Militscher w Ostrowie i inni.

Rodem z Pleszewa byli także:

radca komisyjny (Commissionsrat) Johann Berh. Hoff (ur. 21.12.1821 r., zmarły w Berlinie), producent ekstraktu słodowego, wyróżniony wieloma tytułami dostawcy dworskiego.

dr Akiba Glück, ur. 1838, w latach 1856–1865 we wrocławskim seminarium rabinackim, potem rabin w Szamotułach (1866) i Oldenburgu (1876).

radcowa Mathilde Sternberg z Wrocławia, znana ze swej dobroczynności.

radca prawny dr Julius Blau[1.1.7] (ur. 31.06.1861), pierwszy przewodniczący gminy żydowskiej we Frankfurcie nad Menem, który zachował gorące serce dla interesów judaizmu, broniąc ich w mowie i na piśmie.

dr Heimann Kottek (ur. 6 kislew 1860), rabin w Bad Homburg vor der Höhe, współzałożyciel i członek zarządu towarzystwa literackiego we Frankfurcie nad Menem, autor wierszy i pism, m.in. Das 6. Buch der bellum judaicum nach der von Ceriani edit. Peschitta (niem. „Szósta księga Wojny Żydowskiej za Peszittą w edycji Cerianiego” – przyp. tłum.] (Wrocław 1886) oraz Fortschritt oder Rückschritt der jüdischen Wissenschaft [niem. „Progres czy regres nauki żydowskiej“] (Frankfurt nad Menem 1902)

dr Max Michaelsohn (ur. 03.12.1866). Lekarz okręgowy i radca medyczny, obecnie w Międzyrzeczu, wcześniej we Wrześni.

Hermann Galewski (ur. 08.08.1873). Absolwent szkoły w Pleszewie i gimnazjum w Ostrowie, gdzie zdał egzamin maturalny w 1893 roku. Studiował budowę maszyn na politechnice w Berlinie i Monachium. W 1897 r. został mianowany rządowym kierownikiem budowy kolei (Regierungsbauführer) w Królewskiej Dyrekcji Kolei w Kolonii, a następnie w Generalnej Dyrekcji Kolei Cesarskich w Strasburgu. W 1901 r. mianowany rządowym mistrzem budowlanym (Regierungsbaumeister). W kwietniu 1902 r. urlopował się w celu objęcia funkcji Kompanii Kolei Anatolijskiej. W 1903 r. objął kierownictwo warsztatów kolejowych w Azji Mniejszej, następnie funkcje głównego inżyniera i kierownika działu mechanicznego w zarządzie spółki. W 1907 r. był głównym inspektorem, a w 1909 r. – dyrektorem Kolei Bagdadzkiej. Obecnie jest dyrektorem kolei anatolijskich w Konstantynopolu i posiadaczem licznych orderów.

dr Siegfried Grzymisch (ur. 04.08.1876), kaznodzieja pomocniczy w Pile i Magdeburgu, następnie rabin w Birkenfeld, obecnie w Bruchsal.

pani dr Therese Oppler, pierwsza lekarka szkolna we Wrocławiu.

Również współredaktor tego artykułu, znany autor żydowskiego kalendarza zrywanego, rabin dr Aron Heppner pochodzi z Pleszewa (ur. 28 tamuz 1865).

Rewolucyjny rok 1848 ominął społeczność Pleszewa bez śladu, dzięki opiece właściciela Żychlińskiego, przywódcy powstańców, oraz dziekana Basińskiego. Z kolei ponad 30 Żydów z Pleszewa wzięło czynny udział w wojnach w latach 1864, 1866 i 1870, a niektórzy wyróżnili się tak, że awansowali na sierżantów, podoficerów i szeregowców; dwóch zostało nawet odznaczonych Krzyżem Żelaznym. Byli to: Abraham Kurzezunge (1864, 1866, 1870), Louis Sochaczewsky (1864, 1866, 1870), Isid. Strelitz (1866, 1870), Jakob Neugedachter (1866), David Salomon (1866, 1870), Mor. Benjamin (1866), Falk Guttmann (1866, 1870), Mich. Schmul (1866, 1870), podoficer Marcus Jablonski (1866, 1870), Marcus Militscher (1866, 1870), podoficer Lippmann Salinger (1866), Moses Kurzezunge (1866, 1870), podoficer Isaak Schybilski (1866), Aron Bannas, M. Barin, Beyer, Eylenburg, M. Fischel, W. Fränkel, podoficer Sim. Fränkel (podoficer), Gerson Goldschmidt, Nathan Jacob zwany Kozminski (Krzyż Żelazny), sierżant Jakob Jaroczyński, David Karminski, dr med. Lißner (Krzyż Żelazny), Wilh. Michaelsohn, Louis Lämmel (aspirant w intendenturze), Sam. Pfeiffer, Wilh. Piski, Jos. Ruß, Sternberg-Wiener (1870). Ranni zostali Lippmann Sulinger i Marc. Fischel[1.8].

Społeczność Pleszewa, która liczyła 721 wiernych w 1887 r., 570 na początku wieku, a 330 w 1911 r., miłuje pokój, a dzięki opiece i kierownictwu swoich rabinów i zarządców, pozostaje zawsze zaawansowana duchowo. Przez ponad 30 lat kierował nią właściciel drukarni I. Joachim, zmarły w wieku 75 lat, w dniu 15.06.1904 r., przez 10 lat należący także do reprezentacji gminy żydowskiej, a przez 20 lat – służący miastu jako radny i przewodniczący rady miejskiej. Dzięki jasności umysłu i spokojowi Joachim wiedział lepiej, niż ktokolwiek inny, jak podejmować właściwe decyzje na każdym spotkaniu przedstawicieli społeczności; harmonia i współpraca wszystkich organów nigdy nie została zakłócona przez cały okres jego urzędowania. Jako przewodniczący działał także królewski kolektor loterii i bankier Louis Oppler[1.9], a I. Bravermann (zm. 05.09.1901) jako skarbnik i sekretarz.

Budżet w 1901 r. wyniósł 8200 marek, a w 1911 r. – 9713,52 marek. Zebrano 82% należnych podatków. 

Dzięki jednomyślności zarządu także system szkolny rozwinął się w najlepszy możliwy sposób. Dotyczy to oczywiście szkoły religijnej do której w 1901 r. uczęszczało 79 dzieci. Kierownikiem szkoły i jej pierwszym nauczycielem jest rabin dr Königsberger, który uczy również religii w szkołach średnich. Szkoła ta została założona w 1856 roku. W skład komisji szkolnej wchodzili: L. Benjamin. Elkan Sternberg, Salom. Goldtschmidt, Hirsch Guttmacher, W. Krotoschiner, Abrah. Margolit, I. Michelsohn. Od 25 września 1858 r. do 1 października 1860 r. kierownikiem szkoły był dr Michael Silberstein, który następnie udał się do Ełku jako kaznodzieja, a zmarł jako rabin w Wiesbaden. W latach 1867–1871 kierownikiem był z kolei dr Bär; w tym czasie do szkoły uczęszczało ok. 230 dzieci (Akta gminy żydowskiej w Pleszewie).

Jak wszędzie w prowincji poznańskiej, gorliwe dążenie do zapewnienia młodzieży jak najlepszego wykształcenia stało się widoczne już na wczesnym etapie. Już w 1838 r. 188 żydowskich dzieci uczęszczało do szkoły sześcioklasowej (symultanicznej), która została założona niewiele wcześniej. Liczebność dzieci żydowskich wzrosła następnie do 183 w kwietniu 1850 roku. W dniu 1 stycznia 1852 r., pod naciskiem katolików, zniesiono szkołę symultaniczną, tworząc na jej miejsce dwie szkoły wyznaniowe – jedną dla katolików, drugą dla protestantów i Żydów. Otwarcie nowej „szkoły ewangelicko-żydowskiej“ przy Breslauer Straße [ob. ul. Sienkiewicza – przyp. tłum.] nastąpiło 1 maja 1852 roku. W 1857 r. szkoła ta nosiła nazwę „ewangelickiej szkoły miejskiej”, a od 1870 r. zwie się oficjalnie „niemiecką szkołą mieszczańską” (Deutsche Bürgerschule). Zatrudnieni są w niej również nauczyciele żydowscy. Podczas uroczystości inauguracji przebudowanego budynku szkolnego w dniu 2 września 1882 r. przemówienie wygłosił także rabin dr Silberberg. 1 września 1898 r. kantor gminy żydowskiej został zatrudniony jako nauczyciel[1.10] W 1912 r. do dyrekcji weszli Isidor Brandt i I. Strelitz, a do rady szkolnej zostali wybrali jako Schulrepräsentanten radca weterynaryjny Jacoby, radca sanitarny dr Peiser i I. Zarek.

W 1865 r. gmina żydowska w Pleszewie założyła sierociniec dla chłopców żydowskich. Napłynęło na ten cel wiele darowizn od innych społeczności, co z kolei skłoniło zarząd gminy do umożliwienia przyjmowania dzieci spoza Pleszewa. Zorganizowano loterię z wieloma cennymi przedmiotami, a 6 sierpnia 1865 r. rozesłano ogólne zaproszenie do udziału, podpisane przez założyciela dr. D. Kleina i zarząd Izraelickiego Instytutu Wychowawczego: dr Lissnera, L. Benjamina, dr S. Kleina i H. Josepha. Jednak tymczasowy zarząd, jak również ustanowiony statut, nie otrzymały zatwierdzenia ministerialnego, gdyż zebrane środki nie wystarczały na zakup działki. W 1866 r. rabin dr D. Klein i dr Samuel Klein wzięli sprawę w swoje ręce. Zwrócili się do kongregacji z prośbą o dopilnowanie, aby bilety na loterię zostały sprzedane w celu promowania idei założenia Prowincjonalnego Instytutu Edukacyjnego dla Sierot (akta gminy żydowskiej w Pleszewie).

W społeczności istnieją następujące stowarzyszenia:

Izraelickie Stowarzyszenie Pielęgniarskie i Pogrzebowe, czyli Chewra Kadisza, założona w 1813 roku. Wybitnie zasłużył się dla niej Paul Heppner[1.11], który w 1909 r. mógł spojrzeć wstecz na 25 lat służby jako przewodniczący. Stowarzyszenie nie przegapiło okazji, aby uczcić ten dzień i zaprosić na tę uroczystość jego syna, rabina z Koźmina [Arona Heppnera]. Gdy Paul Heppner zmarł na początku 1912 r., stowarzyszenia i przedstawiciele społeczności rywalizowali, aby oddać hołd zmarłemu i okazać swoje oddanie. W nekrologu wydanym przez Chewrę Kadiszę napisano: „Przez dziesięciolecia wykonywał swoje trudne obowiązki z lojalnością i poświęceniem w najbardziej bezinteresowny sposób, aby złagodzić potrzeby i nędzę oraz oddać ostatnią miłosierną służbę zmarłym z lokalnej społeczności“. Z kolei zarząd i reprezentacja chwaliły wieloletniego członka zarządu i przewodniczącego synagogi, który „wypełniał powierzone mu obowiązki z niesłabnącą gorliwością i bronił interesów gminy z oddaniem i poświęceniem“. Braterskie Stowarzyszenie Opieki nad Chorymi również poświęciło nekrolog swojemu współzałożycielowi i członkowi honorowemu („Pleschener Kreisblatt“ z 27.01.1912). Zarząd Chewry Kadiszy składa się obecnie z Emila Joachima, Louisa Kastellana i Isidora Brandta.

Braterskie Stowarzyszenie Opieki nad Chorymi, założone 29 marca 1873 r., którego członkowie mają obowiązek sprawowania osobistej opieki nad chorymi. Statut, składający się z 34 paragrafów, napisali założyciele stowarzyszenia: Mor. Laster, Paul Heppner, A. Feblowicz, I. Rubin, M. Budwig, Victor Bayer.

Stowarzyszenie Historii i Literatury Żydowskiej, założone i kierowane przez rabina dr. Königsbergera.

Od 25 maja 1843 r. istniało w Pleszewie stowarzyszenie o nazwie Ahawas Scholaum, o którym wiemy jedynie, że w 1846 r. przekazało srebrną biżuterię na Torę („Orient“ 1845, s. 17).

W 1838 r. powstało stowarzyszenie zajmujące się odzianiem ubogich dzieci żydowskich i opieką nad nimi. W 1839 r. na jego czele stanęli: S. Warczawski, M. Sternberg, M. Karminski, I. Stich, Jul. Cohn, I. Rawicki, Nob. Marcus i M. Hoff. Statut zawierał 26 paragrafów. Każdy członek płacił tygodniowo pół grosza srebrnego. Odzież składała się z okrycia letniego i zimowego garnituru, koszuli, pary płóciennych spodni, kurtki płóciennej, pary butów, apaszki, kamizelki, surdutu na szabat, czapki i chusteczki do nosa. Stowarzyszenie zapewniało również materiały do nauki dla ubogich dzieci uczęszczających do szkoły. W przypadku czeladników opłacało praktyki i zwolnienia, zapewniało im pomoc w podróżach zagranicznych. Stowarzyszenie nadzorowało pilność i zachowanie podopiecznych. Niesumienni i nieprzyzwoici uczniowie i czeladnicy tracili przywileje. Interesujące są zachowane zasady stowarzyszenia, których paragrafy brzmiały: „1. Bez tytoniu, fajek i cygar, a także pojawiania się w zaniedbanych ubraniach. 2. Należy zachowywać się przyzwoicie, siedzieć cicho w wyznaczonym miejscu, nie wypowiadać wulgarnych lub ekstrawaganckich słów. 3. Przewodniczący przedstawia członkom punkty, które mają być przedmiotem dyskusji. Zgodnie z kolejnością, każdy członek powinien wyrazić swoją opinię spokojnie, bez gniewu. 4. Jeśli którykolwiek z członków ma coś do powiedzenia, przedstawia to na piśmie przewodniczącemu, a przewodniczący przedstawia to pod rozwagę” (Akta gminy żydowskiej w Pleszewie).

Istnieją również dwa stowarzyszenia dla członkiń społeczności, a mianowicie:

Stowarzyszenie Kobiet, założone w lutym 1841 r., z Rebeccą Leichtentritt jako skarbniczką. Pierwszy statut został podpisany przez 70 członkiń. Dochód stowarzyszenia w 1841 r. wyniósł 136 talarów 27 groszy 6 fenigów, wydatki 87 talarów 20 groszy 8 fenigów. W 1842 r. dochód osiągnął  165 talarów 24 groszy 8 fenigów, a wydatki 90 talarów 6 groszy 3 fenigi. W 1843 r. dochód wyniósł 201 talarów 29 groszy 3 fenigi, a wydatki 92 talary 19 groszy 4 fenigi[1.12] Zarząd tworzą panie Tinka Kozminski i A. Friedmann.

Izraelickie Stowarzyszenie Dziewcząt, które zostało założone w 1859 r. (?). Przewodniczącą jest panna Schwarz.

Kolejne to tzw. stowarzyszenie drzewne [opałowe] (Ec Chaim) – kierownik M. Kozminski.

Izraelickie Stowarzyszenie na rzecz Biednych (przeciwko żebractwu wędrownemu) zostało założone 12 lutego 1871 roku. Statut z 15 marca 1871 r., złożony z 14 paragrafów, podpisał zarząd gminy: Herm. Joseph, Elias Leichtentritt, I.W. Brandt; przedstawiciele (reprezentacja): A. Margolit, I. Bravermann, M. Neugedachter, Ad. I. Heilbron, I. Rubin, H. Deske, Mager Markewicz, A. Feblowicz, Wolff Eilenburg, G. Oppler, I. Michelsohn; zarząd Stowarzyszenia Pogrzebowego: G. Oppler. Mannh. Sternberg, Heim. Alexander; oraz zarząd samego stowarzyszenia Ec Chaim Salom. Goldschmidt i Jakob Kaftan. Obecnie na czele stoją dr Königsberger i N. Zobel. Roczny dochód wynosi ok. 1360 marek.

Istnieją następujące fundacje: Hirscha Leichtentritta, Magnusa Brandta (na rzecz wsparcia stowarzyszeń dobroczynnych, biednych i bet hamidraszu), Er. Silberberga oraz S. i H. Karminskich. Ustanowiono też 23 zapisy na wsparcie ubogich na rocznicę śmierci spadkodawcy.

Przewodniczącym gminy jest Hermann Rosenbaum.

Żydzi z Pleszewa są aktywni we wszystkich sprawach społeczności Pleszewa od ponad 60 lat, wyróżniając się swoją inteligencją [tak dosłownie tekst – przyp. red.] i tolerancją wobec innych wyznań. Obecnie we władzach lokalnych są Isidor Strelitz jako radny (przez wiele lat był przewodniczącym rady miejskiej) oraz członkowie magistratu Emil Joachim i Isidor Brandt (drugi jest także członkiem Izby Handlowej w Poznaniu). Weterynarz powiatowy Jacobi jest przewodniczącym rady miejskiej. Do rady miejskiej należą także: Zarek, Mich. Brandt, Ludwig Kaatz i bankier Georg Galewski. Aż do śmierci skarbnikiem miejskiej kasy oszczędności był były sekretarz i skarbnik miasta Bravermann, wcześniej również radny miejski i przedstawiciel Niemieckiej Szkoły Mieszczańskiej. Z wcześniejszych lat jako radnych miejskich i członków magistratu wymieniano takie osoby, jak Hirsch Leichtentritt, Samuel Laster, Heinrich Richter, Isr. Michelsohn, Herrmann Joseph, David Gellert, Lesser Fink (starszy miasta), I. Joachim, Mor. Brandt, R.A. Asch, radca Er. Peiser, Hirsch Brandt, M. Kozminski, Ludw. Ohnstein, Salo Gellert i Salo Michaelsohn. Wśród nich był też bankier Louis Oppler, urodzony 17 stycznia 1810 r., zmarły 31 marca 1905 r., który w dniu 22 maja 1862 r. założył wraz z braćmi Gersonem i Jacobem oraz szwagrem Galewskim założył słynną firmę „Bracia Oppler” (Gebrüder Oppler), która mimo skromnych początków stała się jedną z najważniejszych w Prowincji Poznańskiej. Spośród założycieli żyją jeszcze Jacob Oppler, przewodniczący bet midraszu i członek reprezentacji w Pleszewie oraz Moritz Galewski, obecnie emeryt we Wrocławiu. W 1911 r. bank Bracia Oppler otworzył oddział w Berlinie.

Z rzeczy godnych uwagi należy wymienić, iż w dniu 22 marca 1859 r. katolik Franz Michael Ludwig Ladewig z Żmigrodu przeszedł w Pleszewie na judaizm, otrzymując hebrajskie imię Michael ben Abraham. Konwertyta pierwotnie miał zostać katolickim duchownym, a decyzję o zostaniu żydem podjął dzięki pilnemu studiowaniu Starego i Nowego Testamentu. W grudniu 1859 r. Aaron Joseph został odznaczony Medalem Ratowniczym za niezwykłą skuteczność podczas gaszenia pożarów.

W marcu 1905 r. w wyniku udaru mózgu zmarł głuchoniemy krawiec o nazwisku Czlowiek, znany w Pleszewie i całym powiecie jako „Niemowa“. Mówi się, że zmarły miał 90 lat, a wraz z nim odszedł kawałek historii Pleszewa. Niemowa był obecny na wszystkich wydarzeniach, zarówno wesołych, jak i poważnych; był też obecny na wszystkich uroczystościach, niezależnie od narodowości i wyznania. Był natychmiast poinformowany o wszystkich wydarzeniach dotyczących miasta i jego mieszkańców. Stosunki rodzinne miejscowych były mu dobrze znane. Nawet w ostatnich czasach jego pamięć była godna podziwu. Po dziesięcioleciach rozpoznawał mieszkańców Pleszewa, którzy wyemigrowali do Ameryki oraz prowadził tych, którzy wrócili na groby swoich krewnych. Miał żelazne zdrowie, którego wielu mu zazdrościło. Nie stronił od burz i niepogody. Nosił jeden i ten sam strój przez cały rok, zarówno w największe upały, jak i mrozy. Chociaż często skarżył się na reumatyzm w ostatnim okresie życia, nie można było nakłonić go do spania pod pierzyną; leżał nakryty ubraniem w nieogrzewanym pokoju. Interesujące, że głuchoniemy był bliskim krewnym „człowieka bez aktu urodzenia", o którym donosiły wszystkie niemieckie gazety codzienne w sierpniu 1904 roku. Owym człowiekiem był producent cygar Louis Czlowiek, który chcąc uzyskać emeryturę z Krajowego Urzędu Ubezpieczeń nie mógł przedstawić żadnego oficjalnego świadectwa urodzenia, gdyż odpowiedni rejestr prowadzono od 1834 r., a „mężczyzna bez aktu urodzenia” twierdził, że urodził się w 1833 roku. Ostatecznie sprawa potoczyła się na korzyść Czlowieka, bowiem okazało się, że został wpisany do rejestru urodzeń gminy żydowskiej w Pleszewie, prowadzonego od 1828 roku („Posener Neueste Nachrichten").

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Tak księga małżeństw synagogi w Jutrosinie 1813–1835.
  • [1.2] We wstępie do Nachlat Cwi, s. 3b, podano datę 24 tewet.
  • [1.3] Akta gminy żydowskiej w Pleszewie, zdeponowane w Gesamtarchiv der deutschen Juden w Berlinie.
  • [1.4] Zdjęcie w: Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg – Breslau 1904–1929, s. 700.
  • [1.5] Lippe Ch.D., Ch. D. Lippe's bibliographisches Lexicon der gesammten juedischen Literatur der Gegenwart und Adress-Anzeiger: ein lexicalisch geordnetes Schema mit Adressen von Rabbinen, Predigern, Lehrern, Cantoren, Schriftstellern, Freuden und Förderern der jüdischen Literature, Wien 1881, s. 235.
  • [1.6] Zdjęcie w: Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg – Breslau 1904–1929, s. 701.
  • [1.1.4] Zdjęcie w: Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg – Breslau 1904–1929, s. 700.
  • [1.7] Zdjęcie w: Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg – Breslau 1904–1929, s. 702.
  • [1.1.7] Zdjęcie w: Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg – Breslau 1904–1929, s. 702.
  • [1.8] Die Juden als Soldaten, Berlin 1896.
  • [1.9] Zdjęcie w: Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg – Breslau 1904–1929, s. 704.
  • [1.10] Geschichte der deutschen Burgerschule zu Pleschen.
  • [1.11] Zdjęcie w: Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg – Breslau 1904–1929, s. 706.
  • [1.12] „Amstblatt“ 1841.