Data pojawienia się Żydów w Pszczewie (niem. Betsche) nie jest dokładnie znana. W miastach należących do biskupów poznańskich do 1793 r. obowiązywał średniowieczny przywilej de non tolerandis Judeais, zatem mogli się pojawić tuż po jego zniesieniu [Heppner i Herzberg dowodzą, że gmina istniała już za czasów staropolskich, co najmniej w 1759 r.[1.1] – przyp. red.]. Na pewno gmina istniała już na początku XIX wieku. Urodziła się wtedy w mieście Wilhelmina, późniejsza żona rabina z Międzychodu i Babimostu. W 1808 r. mieszkało w Pszczewie 98 Żydów, a szczyt demograficzny gmina osiągnęła w 1840 r. – liczyła 173 osoby, zajmujące się głównie handlem i rzemiosłem.

W XIX w. w Pszczewie istniały synagoga, cheder, mykwa i jatka koszerna. Specyficznym wątkiem w dziejach gminy była… sprawa kryminalna. Do lat 40. XIX w. działała bowiem w okolicy szeroko rozgałęziona szajka złodziei, oszustów i paserów. Należeli do niej też chrześcijanie. Zamieszane w proceder były wszystkie pszczewskie stany i klasy, a najgorszymi niegodziwcami okazali się właśnie reprezentanci gminy żydowskiej oraz rajcy miejscy. Funkcjonujące w mieście warsztaty dostarczały złodziejom niezbędnych narzędzi, nie było też problemów z „załatwieniem” fałszywego świadka. W 1832 r. policja rozpracowała szajkę – w śledztwach prowadzonych w sprawie wielokrotnych włamań w Berlinie ślady doprowadziły właśnie do Pszczewa. Z pomocą mieszkańców Międzyrzecza winni zostali aresztowani. W tym okresie działał kryminalnie w Stanach Zjednoczonych Żyd z Pszczewa, Abraham Isaak Leslauer vel Greenthal. W poświęconej mu monografii badacz historii wielkopolskich Żydów, Edward Luft, nazywa go „największym kieszonkowcem XIX w. w Stanach Zjednoczonych, a może i na świecie”. Stworzył w Ameryce organizację, strukturą przypominającą mafię. Jego poczynania chętnie śledziły amerykańskie gazety. Zmarł w Nowym Jorku w 1877 r., w wieku 67 lat.

Od połowy XIX w. liczebność pszczewskiej gminy, podobnie jak w innych okolicznych miejscowościach, systematycznie zmniejszała się. Pod koniec XIX w. gmina liczyła 58 osób. Po I wojnie światowej oraz podziale powiatu międzyrzeckiego nową granicą polsko-niemiecką, liczba ludności żydowskiej w Pszczewie spadła jeszcze bardziej. Przed dojściem Hitlera do władzy gmina liczyła już tylko 28 członków, z których połowa przypadała na dwie najbardziej znaczące rodziny: Deutschkronów i Treitelów. Na przełomie lat 1938 i 1939  mieszkało jeszcze w Pszczewie czternaście osób narodowości żydowskiej.

19 maja 1938 r. naziści rozpoczęli procedurę likwidacji gminy żydowskiej w Pszczewie. W czasie „nocy kryształowej” (9–10.09.1938) synagoga została sprofanowana przez aktywistów z SA i bojówki Hitlerjugend. Po wywiezieniu Żydów z Pszczewa w marcu 1940 r. do obozu Bürgergarten koło Piły albo w 1942 r., budynek synagogi przejął malarz Otto Lemke, który przerobił ją na pracownię. Po wojnie budynek nadal służył jako warsztat malarski i wozownia. Następnie przejął go Bruno Pujanek na warsztat ślusarski. W latach 70. XX w. widoczne jeszcze były na suficie ślady pierwotnej polichromii – złote gwiazdy na niebieskim tle, symbolizujące niebo. Obecnie budynek dawnej synagogi należy do prywatnego właściciela. Istnieje w Pszczewie do dziś jeszcze kilka innych nieruchomości pożydowskich, m.in. przy obecnej ul. Kościelnej 10 – były dom przodków Inge Deutschkron, która szczęśliwie osiadła w Anglii, a w 1978 r. napisała autobiografię Nosiłam żółtą gwiazdę. Na jej podstawie powstała sztuka teatralna Od dziś nazywasz się Sara.

W XXI w. na skraju cmentarza odsłonięto pamiątkowy kamień z gwiazdą Dawida i napisem: „Cmentarz żydowski 1730–1939”. Na uroczystość przyjechał Leonard Deutschkron z Izraela, którego najbliżsi spoczęli w tym miejscu. O upamiętnienie zadbała mieszkanka Pszczewa, Wanda Stróżczyńska, i Towarzystwo Przyjaciół Pszczewa.

Bibliografia

  • Duckart J., Die Juden von Betsche. Ein Beitrag zum „Wirten“ der Juden im deutschen Osten, Meseritz 1939.
  • Heppner A., J. Herzberg, Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1909.
  • Stróżczyńska W., Dawno temu w Pszczewie, Gorzów Wlkp. 2004.
  • Thiele A.F., Die jüdischen Gauner in Deutschland, Berlin 1848.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Patrz: Heppner A., J. Herzberg, Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 301.