Z początku drugiej połowy XIV w. pochodzi wzmianka opisująca rabunek dokonany przez księcia Konrada II z Oleśnicy na pewnej Żydówce z Koźla. Z tego powodu w 1356 r. rozpoczął się proces wytoczony przez księcia cieszyńskiego Przemysława przeciwko księciu Oleśnicy i Koźla. Dochodzenie wykazało, że zrabowane pieniądze należały do Żyda z Pyskowic, który podlegał księciu cieszyńskiemu[1.1]. Bezpośrednio natomiast obecność Żydów w Pyskowicach jest potwierdzona w 1373 roku[1.2].

14 września 1559 r. cesarz Ferdynand I wydał edykt cesarski o wygnaniu Żydów z ziem dziedzicznych Habsburgów – czyli między innymi z Czech, Moraw i Śląska. Od tego momentu nie mogli oficjalnie zamieszkiwać na Śląsku, jednak w praktyce edykt cesarski nie był powszechnie stosowany. Jednakże wyznaczono Żydom wyodrębnione enklawy do zamieszkiwania. Były nimi Głogów i Biała Prudnicka na Śląsku oraz Osobłoda na opawskim Śląsku opawskim[1.3]. Prawdopodobnie wówczas pyskowiccy Żydzi musieli opuścić miasto.

Przejście Śląska pod rządy pruskie oznaczało z początku dalsze ograniczenia prawne pozycji Żydów. W 1776 r. władze nakazały przesiedlenie w ciągu miesiąca wszystkich Żydów żyjących po lewej stronie Odry na prawą stronę rzeki. W nowych miejscach mogli oni zamieszkiwać jedynie we wsiach. Po kilku latach, we wrześniu 1779 r., Prusacy zmienili jednak zdanie, nakazując wszystkim Żydom opuszczenie wiosek i zamieszkanie w miastach. Jako główny cel osiedlenia wskazano wówczas Gliwice. 17 sierpnia 1780 r. Kamera Wrocławska wyznaczyła pięć ośrodków jako miasta przesiedleńcze dla Żydów. Były to: Tarnowskie Góry, Mysłowice, Mikołów, Lubliniec i Bieruń Stary[1.4]. W 1787 r. władze pruskie wycofały się z zarządzeń przesiedlania Żydów do wyznaczonych miast przesiedleńczych, ponieważ opuszczane przez nich miasta ponosiły zbyt duże straty gospodarcze. W tych okolicznościach pierwsi Żydzi ponownie osiedlili się w Pyskowicach. Ich obecność w mieście jest potwierdzona już w 1790 r.

W lutym 1808 r. władze pruskie zniosły wszystkie przywileje feudalne cechów i miast, włączając w to zniesienie przywilejów De non tolerandis Judaeis. Od tej pory Żydzi mogli za zgodą władz osiedlać się we wszystkich śląskich miastach i swobodnie nabywać nieruchomości.

Na początku XIX w. w Pyskowicach wybudowano drewnianą synagogę, która spłonęła w 1822 r.[1.5]. Na jej miejscu w 1822 r. wybudowano bóżnicę murowaną. W 1830 r. założono cmentarz żydowski. Wcześniej zmarłych chowano w pobliskiej Wielowsi. W Pyskowicach działali żydowscy lekarze: Dietz, Lion, Heimann oraz chirurdzy Lang i Tage. Honorowym obywatelem miasta był żydowski kupiec Salo Orgler.

Jednak dość szybko rozpoczął się proces topnienia gminy, należącej od 1872 r. do Związku Górnośląskich Gmin Synagogalnych (Oberschlesische Synagogen-Gemeinden).  W 1871 r. zamknięto prywatną szkołę żydowską. Na przełomie XIX i XX w. nasiliły się wyjazdy Żydów z Pyskowic na zachód. W 1905 r. w mieście mieszkało 132 Żydów, którzy stanowili 2,7% ogółu mieszkańców[1.6]. Następna fala emigracyjna ruszyła pod koniec pierwszej wojny światowej, współgrając z upadkiem Niemiec i kształtowaniem się odrodzonego państwa polskiego.

20 marca 1921 r. przeprowadzono plebiscyt na Górnym Śląsku. Podczas głosowania większość społeczności żydowskiej oddała głosy za pozostaniem Górnego Śląska w Niemczech. W Pyskowicach oddano 2503 głosy (73,6%) za pozostaniem miasta w Niemczech wobec 895 głosów za Polską (26,3%). W wyniku plebiscytu miasto pozostało w Niemczech.
W 1926 r. w Pyskowicach mieszkało już tylko 93 Żydów, stanowiąc 1,4% ogółu mieszkańców[1.7].

W okresie rządów nazistowskich pyskowiccy Żydzi zostali objęci postępującymi represjami. Podczas tzw. Nocy Kryształtowej, z 9 na 10 listopada 1938 r., spalono tutejszą synagogę. Już w okresie wojny ostatni Żydzi z Pyskowic zostali wywiezieni do gett w Zagłębiu Dąbrowskim. Część trafiła najprawdopodobniej do komór gazowych hitlerowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. 11 grudnia 1942 r. z Rejencji Opolskiej odszedł transport nr XVIII/4, skierowany do getta w Theresienstadt (czwarty transport z rejencji do Terezina). W transporcie tym znalazło się 53 Żydów z Głogówka i Raciborza, oraz prawdopodobnie osoby z Pyskowic i Opola. Z grupy tej 7 osób ocalało[1.8].

Nota bibliograficzna

  • Chrząszcz J., Historia miast Pyskowice i Toszek, Pyskowice 1994.
  • Orzechowski K., Sprawy ludności żydowskiej w śląskich drukowanych zbiorach prawnych, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1989, nr 1.
  • Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Pismo Muzealno-Humanistyczne Orbis” 2005, t. V.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Walerjański D, Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Pismo Muzealno-Humanistyczne Orbis” 2005, t. V, s. 29.
  • [1.2] Walerjański D, Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Pismo Muzealno-Humanistyczne Orbis” 2005, t. V, s. 29.
  • [1.3] Orzechowski K., Sprawy ludności żydowskiej w śląskich drukowanych zbiorach prawnych, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1989, nr 1, s. 46; Walerjański D, Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Pismo Muzealno-Humanistyczne Orbis” 2005, t. V, s. 32.
  • [1.4] Jaworski W., Z dziejów Żydów bieruńskich, Bieruń Stary 1989, s. 5; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Pismo Muzealno-Humanistyczne Orbis” 2005, t. V, s. 36.
  • [1.5] Chrząszcz J., Historia miast Pyskowice i Toszek, Pyskowice 1994, s. 155.
  • [1.6] Chrząszcz J., Historia miast Pyskowice i Toszek, Pyskowice 1994, s. 172.
  • [1.7] Chrząszcz J., Historia miast Pyskowice i Toszek, Pyskowice 1994, s. 233.
  • [1.8] Archiwum Państwowe w Opolu, Zespół Gestapo Oppeln, szuflada nr 12, kk. 522, 548 lub 550.