Najsłynniejszą uczelnią żydowską w Poznaniu była szkoła talmudyczna Lamdej Posna (XVI w.) założona przez uczonych rabinów. Jednym z rektorów szkoły był Izaak syn Samuela Halewi, znany ze swoich, zapisanych w responsach, zastrzeżeń wobec „lichwy”. Przy gminie działały szkoły religijne. Sudiowano w bejt ha-midraszach, które pełniły także funkcje synagogi. Pod wpływem ruchów oświeceniowych na początku XIX w. młodzi talmudyści z Poznania na nowo odkrywali język hebrajski, uczyli się języka niemieckiego. W 1812 r. założyli „Lesegesellschaft” (towarzystwo czytelnicze), w ramach którego studiowali  Lessinga, Schillera, Rousseau i Fryderyka Wielkiego[1.1]. Był wśród nich David Caro, studiujący od 1800 r. Talmud w Poznaniu. Zwolennik haskali i reform żydowskiego systemu wychowania. Nowe idee wcielał w założonej przez siebie w 1816 r. szkole ze świeckimi przedmiotami wzorując się na berlińskiej „Freyschule” powstałej w 1778 roku[1.2].

W 1815 r. urząd rabina objął Akiva Eger. Jego jesziwa stała się jedną z najsławniejszych w Europie[1.3]. Wśród jego uczniów byli Eliasz Gutmacher, rabin w Grodzisku Wielkopolskim i Zvi Hersz Kalischer, rabin w Toruniu. Pomimo żywych w Poznaniu ruchów oświeceniowych, Akiva odrzucał reformę judaizmu, co wywoływało konflikty w poznańskiej społeczności. Z upływającym czasem i po śmierci Akivy częścią żydowskiego życia stawała się powoli świecka oświata. 

W 1890 r. założono towarzystwo Laszon Limudim, które zajmowało się propagowaniem wiedzy judaistycznej. Na czele towarzystwa stali Moritz Silberberg i Salomon Mannes.

Po I wojnie światowej, 1 września 1920 r. rozpoczęła działalność szkoła powszechna dla dzieci żydowskich z polskim językiem nauczania. Powstała z inicjatywy Żydowskiej Rady Ludowej[1.4]. Do sierpnia 1924 r. Miejska Izraelicka Szkoła Powszechna mieściła się przy ul. Małe Garbary 11. Wkrótce przeniesiono ją do budynku gminy żydowskiej przy ulicy Szewskiej 10. Dysponowała tam dwoma pomieszczeniami o wielkości 25 i 30 m2 na 3 piętrze budynku. Brak odpowiednich warunków doprowadził do zmiany lokalizacji szkoły. Od 31 sierpnia 1932 r. zaczęła ona działalność w obiekcie przy ul. Noskowskiego 3, w budynku należącym do gminy żydowskiej. Publiczna szkoła otrzymała numer XIV i nazywała się Szkołą Powszechną im. Niemcewicza. Rozwijała się dynamicznie. Uczniów przybywało, ponieważ dzieci przenoszono ze szkół prywatnych i miejskich do nowej placówki. W roku szkolnym 1937/38 uczyło się w niej 269[1.5] uczniów.

Początkowo mieściła się tylko na piętrze budynku. W 1935 r. zwolniło się mieszkanie na parterze, które szkoła przejęła na swoje potrzeby (5 pokoi). Gmina wydzierżawiła szkole te dodatkowe pomieszczenia od 1.04.1937 roku.

Placówka, oprócz funkcji dydaktycznej, pełniła także funkcje opiekuńcze[1.6]. Od jesieni 1930 r. prowadzono w niej świetlicę dla dzieci z najbiedniejszych rodzin. W okresie zimowym były one objęte dożywianiem[1.7]. Dyrektorem szkoły była Franciszka Propstowa. Inni nauczyciele to m.in. Berta Kantorowicz, Jadwiga Grunau, Hanna Mornelówna. Szkoła prowadziła bibliotekę uczniowską.

Do czasu wybuchu II wojny światowej nie udało się gminie żydowskiej uzyskać zgody na otwarcie szkoły średniej. W tej sytuacji młodzież pobierała naukę w średnich szkołach państwowych i prywatnych. W  roku szkolnym 1937/38 uczęszczało do nich 65 uczniów obojga płci[1.8]. Chłopcy najczęściej wybierali gimnazjum im. Bergera, dziewczynki szkołę Dąbrówka. Wśród szkół prywatnych największą popularnością wśród żydowskiej młodzieży cieszyło się koedukacyjne gimnazjum im. Schillera. Obowiązywał w nim niemiecki język wykładowy.

W połowie lat 30. powołano w Poznaniu Żydowskie Towarzystwo Szkolne im. Leona Kaftalego. W 1937 r. rozpoczęło ono starania w Kuratorium Okręgu Szkolnego Poznańskiego wokół utworzenia żydowskiego gimnazjum. Jednym z argumentów było około 100 dzieci, które chciałyby się w takiej szkole uczyć. Starania o utworzenie gimnazjum zakończyły się niepowodzeniem.

W całym okresie międzywojennym funkcjonowała szkoła religijna uzupełniająca nauczanie w szkołach publicznych i prywatnych. Prowadzono także żydowskie przedszkole w budynku przy ul. Szewskiej 5. Na rzecz oświaty działała Żydowska Biblioteka Publiczna im. S. L. Pereca, którą stowarzyszenie o tej samej nazwie zarejestrowało 26 sierpnia 1937 roku. Stowarzyszeniem kierował zarząd, na którego czele stał Beniamin Goldberg[1.1.8]. Wcześniej, w tym samym budynku przy ul. Żydowskiej 32 działała czytelnia prowadzona przez Miejscową Grupę Syjonistyczną założoną w 1904 roku.

O życiu kulturalnym poznańskich Żydów wiemy wtedy, gdy zrobili karierę poza rodzinnym miastem. Do takich znanych w artystycznym świecie postaci pochodzących z Poznania należy Lilli Palmer. Urodziła się w 1914 r. w kamienicy przy ul. Fredry. Jej prawdziwe nazwisko brzmi Lilli Peiser. Zrobiła karierę w Hollywood. Z Poznania pochodził Ludwig Dessoir (Dessauer) (1810–1874), uznawany za najwybitniejszego odtwórcę ról szekspirowskich na scenach niemieckich XIX wieku.

Gdy w Poznaniu powstała grupa poetycka Zdrój i plastyczna Bunt, w tym czasie na łamach pisma „Zdrój”, ukazującego się w latach 1917–1922, spotykamy wielu znakomitych żydowskich autorów. Byli wsród nich m.in. Julian Tuwim z Łodzi i Jan Stur (pseudonim Hersza Feingolda) z Lwowa. 

W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości ukazywały się nadal dwa czasopisma żydowskie w języku niemieckim: „Posener Jüdisches Zeitung” i „Mitteilungs-Blatt des Jüdischen Volksrats Posen”. W Berlinie emigranci z Poznania wydawali pismo „Posener Heimatblätter” (potem „Blätter des Verbandes Jüdischer Heimatvereine”)[1.9]. W 1935 r. – przez krótki okres – wydawano tygodnik „Pojzener Sztyme” w języku polskim i w jidisz.

Ważną rolę pełniły wydawnicze inicjatywy historyków. Do najważniejszych należą podejmowane przez działające od 1885 r. Historische Gesellschaft für die Provinz Posen. Jego współtwórcą i przez wiele lat sekretarzem był poznański archiwariusz Adolf Warschauer.

Bibliografia:

  • Kemlein S., Żydzi w wielkim Księstwie Poznańskim 18151848, Poznań 2001.
  • Kowalski I., Poznańska gmina żydowska w latach II Rzeczypospolitej, „Kronika Miasta Poznania” 1992, nr 1–2.
  • Lasman N., Dzieciństwo poznańskiego Żyda, „Kronika Miasta Poznania” 2006, nr 3.
  • Pakuła Z., Siwe kamienie, Poznań 1998.
  • Skupień A., Miejska Izraelicka Szkoła Powszechna w Poznaniu (19191939), „Kronika Miasta Poznania” 2006, nr 3.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Kemlein S., Żydzi w wielkim Księstwie Poznańskim 18151848, Poznań 2001, s. 243.
  • [1.2] Fehrs J. H., Jüdische Erziehung und Jüdisches Schulwesen in Berlin, s. 34.
  • [1.3] Kemlein S., Żydzi w wielkim Księstwie Poznańskim 18151848, Poznań 2001, s. 254.
  • [1.4] Archwiwum Państwowe Poznania, Akta miasta Poznania, sygn. 3204, Komisariat Naczelnej Rady Ludowej z dnia 2 maja 1919 r. do Magistratu Poznania i magistrat Miasta do Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej z dnia 23 sierpnia 1919 r., k. 72 i 80.
  • [1.5] Rocznik statystyczny m. Poznania 1937/38, Poznań 1939, tabela 106.
  • [1.6] Kowalski I., Poznańska gmina żydowska w latach II Rzeczypospolitej, „Kronika Miasta Poznania” 1992, nr 1–2, s. 96.
  • [1.7] Pakuła Z., Siwe kamienie, Poznań 1998, ss. 152–153.
  • [1.8] Kowalski I., Poznańska gmina żydowska w latach II Rzeczypospolitej, „Kronika Miasta Poznania” 1992, nr 1–2, s. 97.
  • [1.1.8] Kowalski I., Poznańska gmina żydowska w latach II Rzeczypospolitej, „Kronika Miasta Poznania” 1992, nr 1–2, s. 97.
  • [1.9] Makowski K., Siła mitu, Poznań 2004, s. 17.